Cactussen zijn niet onverwoestbaar, alleen moeilijk te doorgronden

Een cactus hoort bij de familie Cactaceae, en elke plant in die familie komt oorspronkelijk uit Amerika. In het wild groeien cactussen van zuidelijk Canada tot de droge steppe van Argentinië, dus jouw aloë en jouw potloodplant tellen niet mee, hoe stekelig ze er ook uitzien. De cactusfamilie telt ongeveer 1.750 tot 2.000 soorten, en dat aantal blijft schuiven doordat botanici de grenzen steeds opnieuw trekken. Eén gewoonte bepaalt de rest van de cactusverzorging: hoe zelden je water geeft.

Cactussen zijn niet moeilijk om dood te krijgen. Ze zijn moeilijk te doorgronden. In de winkel hoor je steeds dat cactussen taai zijn, en die geruststelling zegt niets over de echte valkuil. Een cactus met dorst gaat niet hangen of slap staan zoals je varen dat doet, en Colorado State University Extension wijst erop dat cactussen je weinig signalen geven voordat de schade is aangericht. Tegen de tijd dat de stam er verkeerd uitziet, staan de wortels vaak al weken nat.

Die stilte zit ingebakken. Een cactus houdt zijn huidmondjes dicht tijdens de hitte van de dag en neemt 's nachts koolstofdioxide op, als de lucht koel is. Zo verdampt er veel minder water. De reuzencactussen in de woestijn draaien die cyclus zo strak dat weinig planten op aarde zuiniger met water omgaan. Een cactus die op die klok loopt, reageert niet volgens jouw schema.

Beslis deze vraag dus voordat je de gieter vult. Woestijncactussen willen een flinke gietbeurt en daarna een lange droge periode, terwijl de lidcactussen die elk jaar in december worden verkocht uit vochtige bergbossen in Brazilië komen. Die mogen nooit helemaal uitdrogen. Gebruik één routine voor beide en je raakt een plant kwijt. Koop bovendien bij een kweker die zijn planten zelf vermeerdert. De IUCN-beoordeling van 2015 omvatte 1.478 cactussoorten, en 31% bleek met uitsterven bedreigd, met het verzamelen voor de plantenhandel als een van de belangrijkste oorzaken.

Is dit een cactus? Dat kun je in de winkel zelf beantwoorden zonder op het etiket te vertrouwen. Kijk langs de stam en zoek naar areolen, de kleine kussenachtige knoppen die onder elke groep stekels zitten. Stekels, bloemen en nieuwe zijscheuten komen allemaal uit diezelfde knop, en geen enkele andere plantenfamilie maakt zoiets.

Een stekelige plant zonder areolen is dus geen cactus, wat het etiket ook beweert. Daar houdt de discussie cactus versus vetplant op een kwestie van smaak te zijn. Cactaceae is de familie van meerjarige vetplanten die uit Amerika komen. Elke echte cactus is een vetplant, en de meeste vetplanten die je in handen krijgt zijn juist geen cactus.

Aloë zakt twee keer voor je test. De tandjes staan langs de bladrand zonder viltig kussentje eronder, en de plant komt uit Afrika en Arabië. De potloodcactus draagt de naam wel, maar zakt ook. Het is een Euphorbia, en breek je er een stengel af, dan lekt er melkwit sap uit een plant die helemaal geen areolen heeft.

Slagen voor de areooltest maakt een plant nog niet veilig om vast te pakken. De vijgcactus draagt glochiden in zijn areolen: weerhaakharen zo fijn dat je ze voelt lang voordat je ze ziet, en ze irriteren de huid meer dan de lange stekels. Denk daaraan voordat je de pot op een lage plank zet.

Volg één hele dag binnen in een cactusstam en de truc wordt zichtbaar. Van zonsopgang tot schemering blijven de huidmondjes dicht, dus verliest de plant vrijwel geen water terwijl zijn huid in de volle zon bakt. Hij leeft van koolstof die hij in het donker heeft opgeslagen. Elke aanpassing hieronder berust op die ene omkering.

CAM-fotosynthese is de naam voor die omschakeling. De huidmondjes gaan 's nachts open, als de lucht koel is en de stam meekoelt. De plant neemt dan koolstofdioxide op en houdt die als zuur vast tot de zon terugkomt. Reusachtige zuilcactussen zoals de saguaro draaien een uitgeklede versie met maar twee fasen, waardoor ze bij de zuinigste waterverbruikers ter wereld horen. Ze ruilen snelheid in voor zuinigheid. De groei gaat traag omdat de deur maar een paar uur per nacht openstaat.

De stam is de watertank. Een wasachtige cuticula sluit het oppervlak af zodat er geen vocht door de huid ontsnapt, en de ribben laten het hele lichaam na regen uitzetten en tijdens droogte krimpen zonder te scheuren. Door die wateropslag kan een cactus maandenlang droogte doorstaan zonder aan de buitenkant ook maar iets te laten zien.

De wortels doen precies het tegenovergestelde van wat de meeste mensen denken. Ze lopen breed en ondiep, net onder het oppervlak, in plaats van diep de grond in, zodat zelfs een lichte bui iets oplevert. Regenwortels groeien zodra de grond vochtig wordt en drogen weer in zodra hij opdroogt. Daarom wil je cactus een flinke gietbeurt en een lange droge periode en niets daartussenin. Elke paar dagen een scheutje doet meer kwaad dan goed.

Hitte kost ze toch iets. Bolcactussen uit het geslacht Ferocactus hebben weefseltemperaturen van 69 °C doorstaan, ver voorbij het punt waarop vrijwel elke andere plant gaar is. Maar bij saguaro's die gevolgd werden in een juni met luchttemperaturen boven 45 °C, zakte de gezondheid van fotosysteem II van een gezonde 0,83 naar 0,67. Later in het seizoen herstelde dat. De stress liet zich eerst gelden.

Twee planten kunnen allebei cactussen zijn en toch precies het tegenovergestelde willen. Een woestijncactus slaat water op in een dikke stam en verdraagt alle directe zon die je zuid- of westraam kan geven. Een boscactus groeide op in de schaduw onder een bladerdak, en datzelfde raam verbrandt zijn segmenten. Clemson maakt om dezelfde reden onderscheid in het grondmengsel. Voor de droogteminnende groep meng je gelijke delen potgrond op veenbasis en heel grof zand of grit, en voor de bosgroep twee delen turfmolm, één deel tuingrond en één deel zand.

Bij water geven gaan de twee definitief uiteen. Laat een woestijncactus helemaal doordrogen tot onderin de pot, geef hem dan een flinke beurt, en houd hem 's winters bijna kurkdroog. Een boscactus mag in het voorjaar en de zomer nooit helemaal uitdrogen, en wil minstens 50% luchtvochtigheid om zich heen. Geef de ene plant het schema van de andere en je krijgt rot of een verschrompelde stam.

De segmenten van de lidcactus van mijn oma voelen koel en rubberachtig tussen twee vingers, meer als een blad dan als iets stekeligs. Die platte segmenten zijn fyllocladiën, en zij verzorgen de fotosynthese van de hele plant. Lidcactussen zijn epifytische cactussen uit de vochtige bergbossen van zuidoost-Brazilië, en daar wortelen ze in de vorken van bomen in plaats van in de bodem. Die pot is al langer in de familie dan ik. Ik zette hem op een lichtere plank toen de knoppen nog dicht waren, en hij liet elke knop vallen.

De meeste planten die als kerstcactus worden verkocht, zijn eigenlijk thanksgivingcactussen of een kruising van de twee. Kijk naar de rand van een segment van jouw plant. Thanksgivingtypes hebben aan elke kant 2 tot 4 tandjes die omhoog wijzen, terwijl echte kerstcactussegmenten golvend gekarteld zijn zonder tandjes. De verzorging blijft hoe dan ook hetzelfde, want allebei horen ze bij de boscactussen en niet bij de woestijncactussen.

Mijn goudbolcactus boven werd zacht en grijs bij de basis voordat er bovenaan iets mis leek. Ik had hem acht jaar in datzelfde raam staan en hij ging nooit hangen, zakte nooit door, liet nooit iets merken. Een cactus heeft geen bladeren die kunnen verwelken, dus op maandag zag de plant er prima uit en tegen het weekend zakte hij in elkaar. De wortels waren al weken eerder verloren.

Water geven aan cactussen hangt af van de grond, niet van je kalender. CSU PlantTalk zegt: geef water zodra de bovenste 2,5 cm grond droog is, en in de winter kan dat betekenen: eens in de twee tot drie weken. Herhaald oppervlakkig sprenkelen vervormt de groei, dus doorweek de pot tot het water er onderuit loopt en laat hem daarna met rust. Laat je pot nooit in een volle schotel staan.

De lichtbehoefte splitst de twee groepen scherp. Woestijncactussen willen enkele uren directe zon uit je zuid- of westraam, terwijl bostypes op diezelfde plek verbranden. De grond doet er net zoveel toe. Meng gelijke delen potgrond op veenbasis en heel grof grit voor woestijncactussen; dat zelfgemaakte mengsel is beter dan de meeste kant-en-klare, goed doorlatende grond uit een zak. Zet een plant die je in de zomer buiten zet eerst een paar weken in halfschaduw.

Bij bemesting lopen de twee voorlichtingsbladen uiteen, en beide schema's werken. Clemson raadt voor woestijncactussen een stikstofarme 5-10-5 aan, één keer per maand van juni tot en met september. CSU bemest één of twee keer per jaar in het late voorjaar of de zomer, op halve dosering, met meer fosfor dan stikstof. Sla het in de winter over, en ook bij planten die je net hebt verpot. Te veel water verpest veel meer planten dan een gemiste voedingsbeurt ooit doet.

Ik tilde in februari een Mammillaria uit zijn pot en de hele plant kwam los in mijn hand: wortels weg, de basis zo zacht als een natte papieren zak. Hij had een vochtige winter doorgebracht in een veenrijk mengsel dat wekenlang koud en doorweekt bleef. Wortelrot bij cactussen begint onder de grond, en je ziet het pas aan de stam als de schade al is aangericht.

De symptomen van te veel water blijven eerst onopgemerkt. De stam wordt zacht bij de grond, de kleur trekt naar geel of bruin, en je plant gaat scheef staan omdat de basis hem niet meer overeind houdt. Colorado State University Extension noemt te veel water het meest voorkomende probleem bij cactussen, en waarschuwt ook voor te grote potten. Een grote pot houdt een natte ring grond rond de wortels veel langer vast dan je plant verdraagt.

Plagen waarschuwen je eerder dan rot, tenminste als je kijkt. Wolluis verschijnt als kleine witte, wattige plekjes in de areolen, en je vindt ze weggekropen waar een stekelbundel de stam raakt of diep in de groef tussen de ribben. Spintmijt laat fijn spinsel achter en een doffe, gespikkelde waas op de nieuwe groei. Schildluis is de plaag die mensen het vaakst uit de hand loopt: die is moeilijker te bestrijden dan de rest.

In de winter geldt iets anders. Een plant in rust moet tussen de gietbeurten door heel droog worden, en je geeft hem net genoeg om verschrompelen te stoppen, niet genoeg om hem te wekken. Dus als de ribben in januari dieper worden en de stam intrekt, geef dan een klein beetje water en kijk twee weken later opnieuw. Een volledige gietbeurt op een koud, rustend wortelstelsel is precies wat rot veroorzaakt.

De cactus op jouw vensterbank komt uit een van twee bronnen. Een kwekerij heeft hem uit zaad opgekweekt, of iemand liep een berghelling op en groef hem uit. Goettsch en collega's beoordeelden in 2015 1.478 soorten voor de IUCN-Rode Lijst, de grootste plantengroep die ooit volgens die regels is beoordeeld, en 31% bleek met uitsterven bedreigd. Weinig groepen, van welke soort dan ook, scoren zo slecht. Cactusbescherming begint bij de plant in jouw handen.

De belangrijkste oorzaak is het verzamelen. Levende planten en zaden worden uit het wild gehaald voor de sierteelthandel en voor privéverzamelingen. Dat weegt zwaarder dan kleinschalige veehouderij en kleinschalige akkerbouw als oorzaak van uitsterfrisico. De keten is kort. Een koper wil iets zeldzaams, een verkoper neemt de bestelling aan, en een helling ergens in Amerika verliest elke plant die groot genoeg is om te verschepen. De illegale cactushandel draait op de vraag vanaf vensterbanken zoals die van jou.

Ongeveer 76% van de bedreigde soorten gaat al achteruit. Zo'n 90% van alle cactussoorten leeft in gebieden die door klimaatverandering of andere wereldwijde veranderingen geraakt worden. Dat los je vanuit een appartement niet op. Wat je koopt, bepaal je wel. Cactussen die in een kwekerij zijn vermeerderd, halen niets van een berghelling weg. Kwekers telen ze uit zaad, stekken, enten of zijspruiten, en geen van die wegen raakt een wilde plant. Verantwoord inkopen komt hier neer op één vraag bij de kassa. Waar komt deze plant vandaan?

Botanische tuinen dragen een deel van deze last. Van de 3.243 wereldwijd geprofileerde tuinen hebben er 114 Cactaceae als belangrijk onderdeel van hun collectie, dus een zeldzame soort die je nooit zelf zult bezitten, staat vaak op een uur rijden van huis te kijk. Ga daar kijken in plaats van er online achteraan te jagen, en koop voor je eigen vensterbank de gewone, uit zaad gekweekte planten.

Steek deze week een vinger in de bovenste 2,5 cm grond. Droog en kruimelig betekent: water geven tot het uit het gat onderin loopt. Vochtig betekent: wachten. Die ene test is beter dan elk vast gietschema dat je kunt opschrijven, want potmaat, licht en kamertemperatuur bepalen allemaal hoe snel de grond opdroogt.

Je tweede taak is de winterverhuizing. Woestijncactussen rusten bij 7 tot 13 °C, dus een logeerkamer, een onverwarmde veranda of een koel trappenhuis voldoen allemaal. Colorado State University Extension zegt dat je in die periode nog maar eens in de twee tot drie weken water hoeft te geven, en Clemson stopt de bemesting van woestijncactussen tot het voorjaar. Winterrust is geen verwaarlozing. Zoek daarna uit waar je laatste cactus vandaan kwam, en koop van nu af aan planten die in een kwekerij zijn vermeerderd, want illegaal verzamelen voor de plantenhandel is de grootste bedreiging voor deze soorten in het wild.

Twee problemen los je met nog zo zorgvuldig water geven niet op. Een pot zonder gat houdt na elke gietbeurt water tegen de wortels, en wortelrot volgt. Een kamer die 's winters nooit onder 21 °C komt, ontneemt een woestijncactus zijn rust, en een lidcactus in die kamer gaat niet bloeien, hoeveel duisternis je hem ook geeft. Vervang de pot of verplaats de plant.

Goede cactusverzorging draait om het lezen van de plant en de kamer, niet om het volgen van een routine. Droge grond, veel licht, een pot die goed afwatert en een koude winterrust. Krijg je die vier voor elkaar, dan overleeft deze plant bijna alles op je vensterbank.