Kruid · Apiaceae
Engelwortel
Angelica archangelica
Een hoge, gemakkelijke bosrandkruid dat je beloont met gekonfijte stengels en grootse bloemschermen voordat het sierlijk plaatsmaakt.
Halfschaduw
Elke 3–7 dagen
5–25°C
tot -34°C
Overzicht
Als je ruimte en een vochtig hoekje hebt, is engelwortel een geweldig kruid om te proberen, en het vergeeft meer dan je zou verwachten. Het rijst op met holle, geribbelde stengels bekroond door brede, ronde bloemschermen die boven je eigen lengte kunnen uitkomen, waardoor het een vriendelijke reus achterin een border wordt. Als lid van de schermbloemenfamilie, opgegroeid langs de koele, vochtige randen van Noord-Europa, vraagt het simpelweg om rijke, vochtige grond en een beetje schaduw, en je zult merken dat het zich met plezier settelt zodra aan die behoeften wordt voldaan.
Er is één eigenaardigheid die je vroeg moet weten, en het is niets wat je verkeerd hebt gedaan. Engelwortel is een tweejarige plant die maar één keer bloeit, en besteedt haar eerste jaar of twee aan het laten groeien van een diepe wortel en een royale bos bladeren, om daarna een hoge bloemstengel op te zetten, zaad te rijpen en te vervagen. Je kunt haar voorzichtig langer laten blijven door de bloemstengel af te knippen voordat hij opengaat, dus wees niet ontmoedigd wanneer ze uiteindelijk verdwijnt, want dit is gewoon haar natuurlijke ritme.
Dit kruid verdient een zorgvuldige, respectvolle aanpak, en dat is makkelijk te geven. Het sap bevat stoffen die de huid kunnen irriteren in zonlicht, en engelwortel lijkt sterk op gevlekte scheerling, dus een paar handschoenen en een scherp oog voor identificatie houden jou en je keuken volkomen veilig.
Verzorging
De korte versie: geef het halfschaduw en rijke, diepe grond die vochtig blijft maar nooit verzadigd raakt, en houd de watergift het eerste seizoen constant, zodat de jonge penwortel nooit dorst lijdt.
Licht
Engelwortel is het gelukkigst in halfschaduw, net zoals aan de rand van een bos, dus een plek met zacht licht past haar goed. In koelere streken, of waar de grond betrouwbaar vochtig blijft, verdraagt ze volle zon zonder klagen, hoewel hete droge zon haar vermoeit en een toch al kort leven verkort, dus kies liever voor schaduw als dat kan.
Water
Houd de grond gestaag vochtig en probeer te voorkomen dat hij uitdroogt, vooral in dat eerste jaar terwijl de penwortel zich settelt. Een comfortabele laag mulch doet veel van dit werk voor je, houdt vocht vast en houdt de wortels koel, precies het knusse bosrandgevoel dat dit kruid zo fijn vindt.
Bodem
Trakteer haar op rijke, diepe, vochtige leemgrond die toch vrij afwatert en vol organisch materiaal zit, en ze zal je dankbaar zijn. Een pH van 6,0 tot 7,0 is de zoete plek, en compost of goed verteerde mest inwerken geeft haar de gestage voeding die ze nodig heeft voor al die bladerrijke, torenhoge groei.
Temperatuur
Dit is een koelbestendig, taai kruid, tevreden tussen ongeveer 5°C en 25°C, dus de meeste gematigde tuinen passen haar prima. Ze schudt koude winters van zich af tot USDA-zone 4, maar heeft het echt moeilijk in echte hitte, wat een extra reden is om haar wat schaduw te geven op warmere plekken.
Luchtvochtigheid
Gewone luchtvochtigheid van ongeveer 40% tot 60% houdt engelwortel prima tevreden, en dat is wat de meeste tuinen buiten van nature bieden. De koele, licht vochtige lucht van een bosrand voelt veel meer als thuis dan een heet, droog, open hoekje.
Bemesting
Geef in het voorjaar een evenwichtige meststof of bedek de kroon simpelweg met compost of goed verteerde mest, en je begint goed. Een maandelijkse voeding tijdens het groeiseizoen houdt die grote bladeren en hoge stengels mooi op gang, dus verder hoef je je nergens druk om te maken.
Snoeien
Het afknippen van de uitgebloeide bloemstengels voordat ze zaad zetten kan de plant een extra jaar opleveren en de zelfuitzaaiing beperken, en het wegknippen van vermoeid blad ruimt het geheel op. Bedenk wel dat zodra engelwortel mag bloeien en zaad zetten, ze zal heengaan, dus snoeien vertraagt dat natuurlijke einde alleen maar vriendelijk.
Verpotten
Er is hier gelukkig heel weinig te doen, want engelwortel wordt zelden verpot en haar diepe penwortel wordt liever niet verstoord, daarom zaai je haar rechtstreeks op de plek waar ze zal groeien. Laat haar gewoon rustig staan om haar korte, volle levensloop te doorlopen in plaats van te proberen haar op te tillen en te verplaatsen.
Formaat & plantafstand
Geef dit grote kruid wat elleboogruimte, want het bereikt 150 tot 250 cm hoogte en spreidt 60 tot 120 cm breedte. Een plek achterin een border laat haar hoogte een blikvanger worden waar je van geniet, met genoeg ruimte voor die brede schermen om open te gaan.
Wanneer planten
Engelwortel leunt op vers zaad en een vleugje kou, en zodra je dat weet, valt de timing op zijn plek. Zaai het in de late zomer of herfst terwijl het zaad nog kiemkrachtig is, of koel het en zaai in het vroege voorjaar, en verheug je dan op bladeren in het eerste jaar en bloemen in het tweede of derde jaar voordat het zaad zet en rust.
Gebruikelijke maanden voor een gematigd klimaat: begin eerder in warme zones, later waar voorjaarsvorst lang aanhoudt.
- Planten: Zaai vers zaad direct op de definitieve plek, van eind zomer tot herfst, of koudstratificeer het en zaai in de vroege lente; zaai rechtstreeks, want de penwortel verdraagt verplanten slecht.
- Oogsten: Grote groenwitte samengestelde bloemschermen verschijnen van vroege tot midden zomer in het tweede (of derde) jaar, waarna de plant afsterft; oogst malse jonge bladstelen en blaadjes in jaar één en twee.
Winterhardheid
Temperatuur: tot -34°C
Problemen oplossen
Blijf gerust, want engelwortel geeft je maar weinig om je zorgen over te maken, en het meest verrassende moment is simpelweg afsterven na de bloei, wat volkomen normaal is. De enkele echte problemen komen meestal voor op de bladeren of onderaan de kroon. Zoek hieronder de beschrijving die bij jouw situatie past en handel dan met vertrouwen.
Na de bloei en zaadzetting vergeelt de plant en vervaagt ze
Dit is helemaal geen ziekte, dus je kunt gerust ademhalen, want het is gewoon wie engelwortel is. De plant is monocarpisch, wat betekent dat ze slechts één keer bloeit in haar tweede of derde jaar, haar zaad rijpt, en dan de hele kroon zachtjes vervaagt. Laat wat zaad vallen om de volgende generatie te beginnen, of bewaar wat vers zaad voor vervangers, en ruim de uitgebloeide plant op zodra je hebt verzameld wat je nodig hebt.
Oplossing:
- Dit is normaal; laat wat zaad rijpen en zichzelf uitzaaien, of bewaar vers zaad om vervangers te starten
- Verwijder de uitgebloeide plant na de zaadoogst
Hangende plant met een verkleurde, zachte kroon aan de basis
Wanneer water te lang rond de basis blijft staan, kan dit kroon- en wortelrot veroorzaken, en je merkt dan dat de stengelbases zacht en donker worden vlak bij het grondoppervlak. Helaas is een kroon niet meer te redden zodra ze rot, dus het vriendelijkste is om de ergste exemplaren uit te trekken en weg te gooien om verdere verspreiding te voorkomen. Betere drainage en water geven zodat de grond vochtig blijft maar nooit drassig, voorkomt dit al voordat het begint.
Oplossing:
- Verbeter de drainage en verminder de watergift
- Verwijder en vernietig zwaar aangetaste planten om verspreiding te beperken
Plakkerig, vervormd blad met lichte sporen en aangeknabbelde randen
Tere nieuwe scheuten trekken vaak bladluizen aan, die zich onder de bladeren verzamelen en een plakkerig laagje achterlaten, dus schrik niet als je ze spot. Die lichte, kronkelende lijnen zijn mineervliegen die binnenin het blad aan het werk zijn, en rafelige gaten wijzen meestal op de groen-zwarte selderijrups, de rups van de koninginnenpage. Je kunt bladluizen wegspoelen met water of insecticidezeep gebruiken, de aangetaste bladeren verwijderen, en de rupsen met de hand oppakken of ze vriendelijk laten uitgroeien tot vlinders.
Oplossing:
- Verwijder bladluizen met een krachtige waterstraal of behandel met insecticidezeep
- Verwijder en vernietig aangevreten of zwaar aangetaste bladeren
- Pluk rupsen met de hand (of gedoog ze, want ze worden koninginnenpages)
Giftigheid
Een beetje voorzichtigheid brengt je hier al ver. Het sap en de bladeren bevatten furanocumarinen die de huid kunnen doen blaren zodra er zonlicht bij komt, en grazende dieren kunnen dezelfde reactie krijgen op hun lichte plekken. Het enige dat je serieus moet nemen, is engelwortel onderscheiden van de dodelijke gevlekte scheerling of waterscheerling, dus eet nooit een deel van de plant tenzij je helemaal zeker bent van de identiteit.
Giftig voor
Katten · Honden · Paarden · Konijnen · Vee · Vogels · Mensen
Katten Mild
Als een nieuwsgierige kat aan het blad knabbelt, kan ze een beetje kwijlen of misselijk aanvoelen, en sap op de huid kan pijnlijk aanvoelen, maar het ongemak zakt meestal vanzelf. Toch is het vriendelijk om een nieuwsgierige kat weg te houden van afgesneden stengels.
Honden Mild
Een hond die op de bladeren kauwt, kan een beetje kwijlen en een licht van streek zijnde maag krijgen, en meestal gebeurt er niet meer dan dat. Als sap de snuit of poten bereikt, kan het de huid irriteren, dus een zachte spoelbeurt lost dat op.
Paarden Let op
De furanocumarinen in de bladeren en het sap kunnen de huid van een paard slecht laten reageren op zonlicht, met roodheid en pijn op de snuit en eventuele lichte plekken. Om aan de veilige kant te blijven, houd je engelwortel ver van weilanden waar gegraasd wordt.
Konijnen Let op
Het is het beste om engelwortel helemaal niet als voer aan te bieden. Dezelfde sapverbindingen die de menselijke huid irriteren, kunnen de maag van een konijn van streek maken en het van zijn eten afhouden, dus houd het bij de groenten die je al vertrouwt.
Vee Let op
Grazende runderen, geiten en schapen kunnen last krijgen van fotosensibilisatie door de furanocumarinen, wat zich uit als korstvorming en vervelling op lichtgekleurde huidplekken na een zonnige dag. Het simpele antwoord is de plant af te schermen van weiland.
Vogels Let op
Er is weinig reden om te denken dat engelwortel in het dieet van een vogel thuishoort, en de sapverbindingen maken het sowieso een slechte keuze. Houd huisvogels voor de zekerheid weg van het verse blad en de stengels.
Mensen Let op
De jonge bladstelen zijn een mooie traditionele gekonfijte lekkernij, maar het verse sap kan blaren veroorzaken op huid die later zonlicht tegenkomt, een reactie die fytofotodermatitis heet. De veel grotere zorg is engelwortel verwarren met de dodelijke gevlekte scheerling of waterscheerling, dus eet nooit een plant tenzij je er zeker van bent.
Draag handschoenen en lange mouwen bij het snijden of hanteren van verse stengels en blad, en was de huid meteen; vermijd zonlicht op huid die in contact is geweest met sap om fototoxische brandwonden te voorkomen. BELANGRIJK: Engelwortel lijkt sterk op de dodelijke gevlekte scheerling (Conium maculatum) en waterscheerling (Cicuta spp.); verzamel of eet nooit een plant tenzij de identiteit absoluut zeker is.
Noodnummers
Nederland
Alarmnummer (spoed): 112
België
Antigifcentrum: 070 245 245
Variëteiten
De meeste tuiniers kweken de echte soort, en dat is een mooi startpunt, maar er is ook een kustvorm de moeite waard om te leren kennen als je tuin dicht bij zee ligt.
Angelica archangelica (soort)
Dit is de klassieke engelwortel die je waarschijnlijk wilt, geliefd om de holle geribbelde stengels die koks al generaties lang konfijten en de grote koepelvormige schermen met groenwitte bloemen.
Angelica archangelica subsp. litoralis
Dit is een slankere kustvorm uit Noord-Europa, helemaal thuis langs de kustlijn waar zout en wind de meeste andere kruiden zouden hinderen.
Zo vermeerder je
Engelwortel komt alleen uit zaad, en het enige kleine geheim voor succes is het vers zaaien, voordat dat zaad stilletjes zijn kiemkracht verliest.
ZaadGemiddeld
Zaai vers zaad in de late zomer tot herfst, of koud-stratificeer en zaai in het vroege voorjaar. · 1 tot 2 jaar om bloeigrootte te bereiken
Begin altijd met alleen vers zaad, want engelwortelzaad verliest binnen maanden na rijping stilletjes zijn kiemkracht, dus versheid is hier werkelijk alles. Het zaad houdt van licht en een periode van kou om te ontwaken, dus strooi het gewoon over het oppervlak en laat het onbedekt, zaai vers in de late zomer of koud-stratificeer voor een start in het vroege voorjaar. Zet het meteen op de plek waar het zal groeien, want die diepe penwortel houdt niet van verplaatsen, en geef het een geduldige 1 tot 2 jaar om tot bloeigrootte uit te groeien.
Mythes
Omdat engelwortel als kruid wordt gegeten, moet het aanraken ervan volkomen veilig zijn.
Mensen genieten al eeuwenlang van de gekonfijte stengels, maar het verse sap en de bladeren bevatten furanocumarinen die de huid kunnen doen blaren zodra zonlicht erbij komt. De eenvoudige oplossing is vriendelijk en simpel: draag handschoenen en lange mouwen als je het snijdt, en was daarna eventueel sap af voordat je de zon in stapt.
Als een hoog kruid grote witte schermbloemen laat zien, moet het net zo veilig zijn om te verzamelen als engelwortel.
Engelwortel heeft een paar gevaarlijke look-alikes, want het lijkt sterk op gevlekte scheerling en waterscheerling, en een verkeerde gok kan dodelijk zijn. Eet nooit een wilde plant tenzij je volledig zeker bent van de identiteit, en laat het verzamelen van deze lastige schermbloemigen met plezier over aan mensen die ze door en door kennen.