Struik · Adoxaceae
Amerikaanse vlier
Sambucus canadensis
Bied haar zon, gelijkmatige vochtigheid en een partnercultivar in de buurt, en de vlier beloont je met volle, donkere trossen vruchten.
Volle zon
Elke 3–7 dagen
tot -40°C
1,5–3,7 m
Overzicht
De vlier is een snel groeiende, goedaardige heester die je in één seizoen twee keer iets teruggeeft, met brede, romige bloemschermen in juni en donkere bestrossen die rijpen van augustus tot september. Ze hoort bij het geslacht Sambucus en groeit wild in een groot deel van Noord-Amerika, en duikt vaak op langs vochtige grond en veldranden. Vrij spel gegeven, bereikt ze 1,5 tot 3,7 m en spreidt ze zich net zo breed uit tot een struweel met veel stengels.
Je zult merken dat dit een stevige, meegaande plant is, die zich prettig voelt bij kou tot zones 3 tot en met 9 en zich niets aantrekt van arme grond, drassige grond of een beetje schaduw. Er is één vaste regel om vanaf het begin te onthouden: alleen de volledig rijpe bessen, en alleen als ze gekookt zijn, zijn veilig om te eten. De bladeren, stengels, bast, wortels en elke rauwe of onrijpe vrucht bevatten cyanogene verbindingen die mensen en dieren ziek maken.
Als de oogst je doel is, houd dan een tweede cultivar binnen handbereik, want een enkele plant alleen zet maar een lichte oogst. Een paar verschillende cultivars die samen bloeien, bestuiven elkaar en laten de ranken doorbuigen onder het gewicht van de vruchten. Geef haar ruimte, houd haar bevochtigd, snoei haar elke winter terug, en een vlier betaalt je snel terug, ook als dit je allereerste poging is.
Verzorging
De korte versie: volle zon tot halfschaduw in rijke, gelijkmatig vochtige grond, met een gebalanceerde voorjaarsvoeding, een stevige snoeibeurt tijdens de rustperiode elke winter, en een tweede cultivar in de buurt voor een volle oogst.
Licht
De vlier zet haar beste vruchten in volle zon, waar de grote bloemschermen en bestrossen zich goed kunnen vullen. Ze redt zich ook in gedeeltelijke zon en zelfs gedeeltelijke schaduw, al geldt als vuistregel: hoe dieper de schaduw, hoe lichter de oogst waar je op mag rekenen.
Water
Streef ernaar de grond gelijkmatig vochtig te houden, want de ondiepe, vezelige wortels drogen snel uit en de plant merkt dat het sterkst tijdens de bloei en vruchtzetting. Geef diep water tijdens elke droge periode, ongeveer elke 3 tot 7 dagen naargelang de omstandigheden vragen, en let erop de grond niet drassig te laten worden.
Bodem
Zet haar in rijke, vochtige, goed doorlatende leemgrond als je kunt, maar wees gerust, want de vlier is meegaand en verdraagt klei, zand en grond die nat of droog uitvalt. Ze is tevreden binnen een breed pH-bereik van 5,5 tot 7,5, dus gewone tuingrond voldoet meestal prima.
Temperatuur
Dit is een echt taaie heester, die winterkou tot -34°C en zomerhitte tot wel 35°C doorstaat. Dat bereik omvat de meeste gematigde tuinen zonder dat er iets bijzonders van je gevraagd wordt.
Luchtvochtigheid
Gewone luchtvochtigheid tussen 40% en 70% is alles wat ze vraagt, en buitenlucht schiet daar zelden in tekort. Toch opent dicht opeengepakte lucht wel de deur voor meeldauw, dus goede luchtcirculatie telt zwaarder dan het vocht rond de bladeren.
Bemesting
Eén bemesting in het vroege voorjaar, precies wanneer de groei op gang komt, is alles wat ze nodig heeft, met een gebalanceerd of stikstofrijk mengsel zoals 10-10-10 of gecomposteerde mest. Voor een plant met zoveel drive is één maaltijd per seizoen meer dan genoeg.
Snoeien
Snoei tijdens de rustperiode, in de late winter, en wees er niet bang voor. Bij een gevestigde plant snijd je de dode, zwakke en meer dan 3 jaar oude ranken tot bij de basis weg om het sterke, 1 tot 2 jaar oude hout te bevorderen, en sommige kwekers maaien het geheel simpelweg jaarlijks tot op de grond. Trek meteen ook de wortelopslag eruit om te voorkomen dat de plant gaat zwerven.
Verpotten
De vlier voelt zich het gelukkigst in de volle grond in plaats van in een pot, dus verpotten komt nauwelijks ter sprake. Houd je er toch een tijdje in een kuip, verplaats haar dan naar een nieuw onderkomen voordat de wortels gaan rondcirkelen, anders stokt ze en verwelkt ze kort na elke beurt water.
Formaat & plantafstand
Een volwassen plant bereikt 1,5 tot 3,7 m hoogte en spreidt zich ongeveer even breed uit, 1,8 tot 3,7 m. Geef elke heester ademruimte zodat lucht vrij kan bewegen en meeldauw op afstand blijft.
Wanneer planten
De vlier houdt de tred van de seizoenen aan, en dat ritme volgen is eenvoudig. Plant kaalwortelig plantmateriaal of stekken in het vroege voorjaar, zodra de strenge vorst voorbij is, kijk uit naar de romige bloemschermen in juni, en verzamel de donkere, rijpe bessen van augustus tot september.
Gebruikelijke maanden voor een gematigd klimaat: begin eerder in warme zones, later waar voorjaarsvorst lang aanhoudt.
- Zaaien: Laat in de winter, pas na 60 tot 90 dagen koude, vochtige stratificatie; het zaad kiemt traag en onregelmatig, dus stek heeft de voorkeur
- Planten: Vroeg in de lente, na de laatste strenge vorst, met rustende wortelnaakte planten of stek
- Oogsten: Bloeit in juni; de donkere bessentrossen rijpen augustus tot september
Winterhardheid
Temperatuur: tot -40°C
Problemen oplossen
De vlier is een vergevingsgezinde plant, en het meeste wat op haar pad komt, is mild en makkelijk te verhelpen. Meeldauw en bladluizen tasten meestal eerder het uiterlijk dan de gezondheid van de heester aan, terwijl afstervende ranken en op bezoek komende vogels om een snellere hand vragen. Zoek hieronder wat overeenkomt met jouw plant en grijp vroeg in, en je houdt kleine problemen klein.
Eén enkele rank die wegkwijnt terwijl de rest groen blijft
Als één rank slap wordt en het opgeeft terwijl de rest er prima uitziet, is de waarschijnlijke boosdoener takboorders of schimmelafsterving die zich nestelen in oud of versleten hout. Het goede nieuws is dat de remedie eenvoudig is: snijd de aangetaste rank bij de basis af en voer hem af. Blijf jaarlijks je rustperiode-snoei uitvoeren, waarbij je ranken ouder dan 3 jaar verwijdert, en dit komt zelden terug.
Oplossing:
- Snijd aangetaste ranken bij de basis af en vernietig ze
- Verwijder oude (meer dan 3 jaar) en beschadigde ranken tijdens de rustperiode-snoei
Een bleke, stoffige waas die zich over de bladeren verspreidt
Wees gerust, dit is gewoon echte meeldauw, een schimmel die zich graag nestelt waar de groei dicht opeengepakt en beschaduwd is en de lucht nauwelijks beweegt. Open de heester door de ranken uit te dunnen en te snoeien, pluk de bladeren weg die er het slechtst uitzien, en grijp pas naar een toegelaten fungicide of tuinbouwolie als het steeds verder voortkruipt. Bij een gezonde plant bederft het vooral het uiterlijk en verder weinig, dus er is geen reden tot zorg.
Oplossing:
- Dun en snoei de ranken uit om de luchtcirculatie te verbeteren
- Verwijder zwaar aangetaste bladeren en voer ze af
- Breng bij ernstige aantasting een toegelaten fungicide of tuinbouwolie aan
Plakkerige, verwrongen scheuttoppen bezaaid met piepkleine kruipertjes
Die kleine bezoekers zijn bladluizen, en ze verzamelen zich graag op de zachte, verse groei die een zware stikstofvoeding vaak veroorzaakt. Er is snel iets aan te doen: spoel ze los met een krachtige waterstraal, en volg dit op met insectenzeep of tuinbouwolie als er nog een paar vasthouden. Lieveheersbeestjes en gaasvliegen ruimen de achterblijvers graag zelf op zodra je ze de kans geeft.
Oplossing:
- Spoel los met een krachtige waterstraal
- Breng insectenzeep of tuinbouwolie aan
- Stimuleer lieveheersbeestjes en gaasvliegen
Rijpende trossen die verdwijnen net op het moment dat ze verkleuren
Vogels spotten rijpe vlierbessen lang voordat jij erbij kunt, en kunnen een hele tros in een middag leegplukken, dus wees niet ontmoedigd als er een paar verdwijnen. Leg netten over de heester zodra de vruchten beginnen te verkleuren, en pluk elke tros zodra hij klaar is. De cultivar Bob Gordon helpt je ook een handje, want haar trossen hangen naar beneden, waar vogels ze lastiger kunnen bereiken.
Oplossing:
- Bedek planten met netten zodra de vruchten beginnen te rijpen
- Oogst hele trossen direct zodra de bessen verkleuren
- Kweek cultivars met hangende trossen zoals Bob Gordon
Giftigheid
Hier vraagt de vlier om echte zorgvuldigheid. De bladeren, stengels, bast, wortels en elke rauwe of onrijpe bes bevatten cyanogene glycosiden die cyanide vrijmaken en de maag van streek maken, en ze zijn giftig voor zowel mensen als dieren. Alleen volledig rijpe bessen die gekookt zijn zijn veilig om te eten, dus houd kinderen, huisdieren en vee weg van elk groen deel van de plant.
Giftig voor
Katten · Honden · Paarden · Konijnen · Vee · Vogels
Veilig voor
Mensen
Katten Gemiddeld
Als een kat aan de bladeren, stengels of rauwe bessen knabbelt, zie je vaak eerst kwijlen, dan braken, met diarree en een sombere, lusteloze stemming vlak erachter. De grotere zorg komt van een grote hap groene plant, want het cyanide dat daarbij vrijkomt kan een kat verzwakken.
Honden Gemiddeld
Let op braken, diarree, verminderde eetlust en een hond die traag wordt na het eten van de plant. Meestal is het gewoon een van streek geraakte maag, al kan een flinke hap rauwe bessen of loof de verschijnselen heviger maken.
Paarden Giftig
Voor een paard vormen de bladeren en houtige delen echt gevaar, en het vrijgekomen cyanide kan zich uiten als kwijlen, koliekachtig ongemak, moeizame ademhaling en een onvaste gang. De vriendelijkste stap is de vlier goed omheind te houden, ver weg van elke weide of paddock waar een paard bij kan.
Konijnen Giftig
Geef een konijn nooit het loof, de stengels of rauwe bessen. Zelfs een klein beetje van de groene plant kan darmstilstand en een snelle achteruitgang veroorzaken, dus het is het veiligst om de hele heester ergens te houden waar ze er simpelweg niet bij kunnen.
Vee Giftig
Runderen, geiten en schapen die aan de bladeren of onrijpe vruchten knabbelen, kunnen cyanidevergiftiging oplopen, met opgeblazenheid, trillen en in de ergste gevallen een instorting. Een veelvoorkomende valkuil is verwelkt snoeiafval dat over een hek wordt gegooid, waar grazend vee er gemakkelijk bij kan.
Vogels Let op
Wilde vogels smullen zonder enig gevaar van de rijpe bessen en verspreiden onderweg het zaad, wat een van de redenen is waarom de plant zo gul vrucht draagt. De groene delen en de rauwe, onrijpe vrucht bevatten nog steeds cyanide, dus daar mag een kooivogel nooit bij kunnen.
Mensen Gekookte rijpe vrucht veilig
Eenmaal volledig rijp en gekookt vormen de bessen een veilig en geliefd keukeningrediënt, en gekookte of verwerkte bloemen zijn ook welkom. Rauw gegeten veroorzaken de bessen, samen met eventuele bladeren, stengels, bast of wortels echter misselijkheid, braken en diarree, dus kook de vrucht altijd en gooi de groene delen weg.
Houd kinderen en huisdieren weg van het kauwen op bladeren, stengels, bast of onrijpe bessen. Eet nooit rauwe bessen of groene delen; kook rijpe bessen altijd en verwijder stengels en bladeren voor het eten.
Noodnummers
Nederland
Alarmnummer (spoed): 112
België
Antigifcentrum: 070 245 245
Variëteiten
De meeste hobbytuinliefhebbers kiezen voor een kleine groep betrouwbare cultivars, en omdat de plant een bestuivingspartner wil, plant men ze meestal met twee tegelijk. Dit zijn de namen die het waard zijn om te kennen.
Adams
Een oudere, betrouwbare Amerikaanse selectie geliefd om haar grote bestrossen, en ze wordt meestal naast York geplant zodat ze elkaar kunnen bestuiven.
York
Een van de vrijgevigste wat besgrootte betreft, en York dient ook trouw als bestuivingspartner voor Adams.
Bob Gordon
Een rijkelijk vruchtdragende cultivar uit Missouri waarvan de trossen naar beneden kantelen en hangen terwijl ze rijpen, waardoor een flink deel van de oogst uit het zicht van vogels blijft.
Sambucus nigra (Europese zwarte vlier)
Hier meegeteld als alias, deze Europese soort groeit hoger en boomachtiger en is de ouder achter veel sier- en medicinale vormen.
Combinatieplanten
De nuttigste buur van de vlier is een andere vlier. Een tweede cultivar die tegelijk bloeit, maakt van een lichte oogst een zware.
Plant naast
Een tweede, andere vliercultivar (bijvoorbeeld Adams met York): Kruisbestuiving tussen twee cultivars die tegelijk bloeien verhoogt de vruchtzetting en de opbrengst.
Zo vermeerder je
Weinig heesters zijn zo toegankelijk voor een beginner als de vlier, en drie van de vier manieren om haar te vermeerderen komen zo dicht bij foutloos als tuinieren maar kan komen. De meeste kwekers laten zaad met rust en nemen simpelweg gratis kopieën van een plant waar ze al van houden.
StengelstekkenMakkelijk
Houtige stekken in de late winter tijdens de rustperiode; kruidachtige stekken in de vroege zomer · Wortelt binnen enkele weken; verplantbaar binnen één seizoen
Heb je nog nooit iets vermeerderd, begin dan hier, want stekken zijn de zachtste weg naar een nieuwe vlier. Knip stukjes ongeveer zo dik als een potlood met 2 of 3 knopen, houd ze gestaag vochtig, en er verschijnen binnen enkele weken wortels. Wat je dit jaar snijdt, staat aan het einde van datzelfde seizoen al gevestigd op zijn plek.
ScheurenMakkelijk
Rustperiode, late winter tot vroege lente · Vestigt zich binnen één groeiseizoen
Omdat de plant overal rond de moederbossage geworteld opslag omhoog stuurt, is delen zo eenvoudig als de opslag optillen en splitsen terwijl alles in rust is. Elk stukje komt met eigen wortels en vindt binnen een enkel groeiseizoen zijn draai, dus je kunt bijna niets fout doen.
AfleggenMakkelijk
Voorjaar tot zomer · Wortelt gedurende één seizoen voor het afsnijden
De lange, buigzame ranken maken afleggen tot een ontspannen en betrouwbare keuze. Druk een lage rank vanaf het voorjaar tot in de zomer tegen de grond, gun hem een heel seizoen om te wortelen waar hij de grond raakt, en maak hem dan los als een gloednieuwe plant.
ZaadVeeleisend
Zaai na 60-90 dagen koude, vochtige stratificatie · Traag en onregelmatig; 1-2 jaar of meer tot een plantbare heester
Zaad vraagt van alle methodes het meeste geduld. Voordat het zal kiemen, wil het zaad 60 tot 90 dagen koude, vochtige stratificatie, het kiemen verloopt ongelijkmatig, en een plantbare heester is nog altijd 1 tot 2 jaar of meer verwijderd. Zaailingen wijken ook af van de moederplant, dus wil je een benoemde cultivar behouden, vertrouw dan liever op stekken.
Mythes
Elk deel van de vlier is dodelijk gif, dus er kan niets van gegeten worden.
Gekookte rijpe bessen en bloemen hebben al lang een geliefde plek aan tafel en in het medicijnkastje, dus laat dit je niet afschrikken. Alleen de bladeren, stengels, bast, wortels en rauwe of onrijpe bessen zijn giftig, en een simpele kookbeurt van de rijpe vrucht regelt de rest.
Rijpe vlierbessen zijn prima om zo van de struik te eten.
Rauw geplukt of voordat ze rijp zijn, bevatten de bessen cyanogene glycosiden die je misselijk kunnen maken, met braken en diarree tot gevolg. Ze zijn alleen veilig na het koken, en dat is precies waarom niemand ze rauw met de handvol wegsnoept.
Eén vlierstruik is genoeg voor een volle oogst.
Alleen staand kan een enkele plant maar deels haar eigen vrucht zetten, dus blijft de oogst licht. Plant twee of meer cultivars die tegelijk bloeien, en je ziet zowel de vruchtzetting als de opbrengst snel stijgen.