Giftige planten: welke zijn er echt dodelijk

De giftige planten die je het vaakst tegenkomt, vallen in twee groepen. Gifklimop, gifeik en gifsumak beschadigen je huid zodra je erlangs strijkt, en verder dan de huid gaat de schade niet. Gevlekte scheerling doet precies het omgekeerde. Die laat je huid met rust en doodt mensen die hem inslikken nadat ze hem voor wilde peen hebben aangezien. In welke groep een plant valt, verandert alles aan hoe bezorgd je moet zijn.

Alle drie de uitslagplanten bevatten urushiol, een heldere olieachtige hars in hun sap. Een veeg die kleiner is dan een zoutkorrel geeft bij 80 tot 90% van de volwassenen uitslag. Daarom noemt de CDC deze planten een risico op het werk voor iedereen die struikgewas snoeit, brand bestrijdt of buiten werkt. De groep die pas na inslikken gevaarlijk is, komt in de cijfers veel minder vaak voor. Het eten van planten is goed voor ongeveer 3% van de meldingen bij het antigifcentrum, en maar een deel daarvan loopt slecht af.

Giftig en dodelijk zijn niet hetzelfde woord, en het bewijs ligt verder uit elkaar dan de plantenlijsten doen vermoeden. Eén ziekenhuisonderzoek onder 71 kinderen die met een plantvergiftiging werden opgenomen, beoordeelde 52,1% van de gevallen als mild, zonder ernstige gevallen en zonder doden. Een overzichtsstudie uit 2018 die 127 studies samenbracht, liet in dezelfde adem de andere kant van het spectrum zien, met leverfalen, epileptische aanvallen, coma en dodelijke afloop in de dossiers. Beide uitkomsten zijn echt. Het verschil zit in wat er in de mond ging en hoeveel.

Deze soorten groeien in elke staat behalve Alaska en Hawaï, dus geen enkele regio gaat vrijuit. Plantherkenning doet hier het meeste werk, en die is meer waard dan welk uit het hoofd geleerd lijstje namen ook. Leer de drie deelblaadjes, de holle stengel met paarse vlekken, en de gewoonte om nooit iets te eten dat je niet met absolute zekerheid kunt benoemen.

De jeuk begon aan de binnenkant van mijn pols en liep de volgende ochtend in twee rode strepen over mijn onderarm omhoog. Dat weekend had ik de strook langs mijn achterste schutting vrijgemaakt, de eerste lente na de verhuizing, en dat lag al twee dagen achter me. Uitslag door urushiol kan binnen enkele uren verschijnen, maar er ook volle 24 tot 48 uur over doen, dus het tijdstip wijst bijna nooit naar de plant. Gifklimop, gifeik en gifsumak maken allemaal dezelfde hars.

Er is heel weinig voor nodig. Een hoeveelheid urushiol kleiner dan een zoutkorrel geeft bij 80-90% van de volwassenen uitslag, en de hars blijft tot 5 jaar actief op gereedschap, handschoenen en kleding. Daar komt die raadselachtige uitslag vandaan. Je hebt geen blad aangeraakt, maar wel de snoeischaar vastgepakt die je vorig jaar augustus gebruikte.

"Drie blaadjes: blijf eraf" klopt voor gifklimop en gifeik. Gifsumak breekt met die regel. Zijn stelen dragen 7 tot 13 bladeren in paren, dus als je alleen blaadjes telt, loop je er zo aan voorbij. Ze groeien ook op verschillende plekken. Gifklimop wil schaduw en vocht langs de oostkust. Gifeik groeit aan de westkust en in delen van het zuiden, en gifsumak staat in moerassige grond bij rivieren.

De schermbloemenfamilie werkt met een heel ander gevaar. Gevlekte scheerling laat de huid met rust. Hij treft je pas als je hem inslikt, en mensen slikken hem in omdat hij op wilde peen lijkt. Waterscheerling werkt net zo, en de wortel verraadt hem: die heeft aparte kamertjes vanbinnen en ruikt muskusachtig. Reuzenberenklauw draait het om, want zijn sap geeft blaren bij aanraking, dus bedek je armen voordat je in de buurt komt.

Source: commons.wikimedia.org

Gifklimop

• Waar je op let: drie deelblaadjes aan elke steel, vaak als klimplant in schaduwrijke, vochtige grond langs de oostkust.
• Gifstof: urushiol, een kleurloze hars op de stengels en bladeren die de plant ook helpt vocht vast te houden.
• Reactie: uitslag kan binnen enkele uren beginnen of er volle 24 tot 48 uur over doen.
• Risico op verspreiding: urushiol blijft tot vijf jaar na contact actief op gereedschap, handschoenen en kleding.
• Vuistregel: "drie blaadjes: blijf eraf" geldt hier, al verschilt het aantal deelblaadjes per soort en seizoen.
• Eerste actie: spoel je huid meteen af met ontsmettingsalcohol, een speciale wasgel tegen gifplanten, of afwasmiddel en volop water.

Source: ilovegriffithpark.com

Gifeik

• Waar je op let: drie deelblaadjes net als bij gifklimop, maar groeiend als lage struik in plaats van als klimplant.
• Waar: UAB plaatst hem aan de westkust en in delen van het zuiden, niet langs de oostkust.
• Extra aanwijzing: UAB merkt op dat gifeik naast zijn deelblaadjes groengele of witte bessen kan dragen.
• Gifstof: dezelfde hars urushiol als in gifklimop en gifsumak, met precies hetzelfde risico op uitslag.
• Reactie: minder urushiol dan een zoutkorrel geeft volgens de CDC bij 80-90% van de volwassenen uitslag.
• Eerste actie: was je huid en schrob onder je nagels, en was je kleding apart voordat je die weer draagt.

Source: www.flickr.com

Gifsumak

• Waar je op let: gaafrandige bladeren in paren, met 7 tot 13 deelblaadjes aan elke steel in plaats van drie.
• Waar: moerassige en drassige grond bij rivieren, groeiend als hoge struik of kleine boom.
• Hoogte: hij kan hoger worden dan 4,6 m, dus de uitslagplant kan ruim boven hoofdhoogte zitten.
• Gifstof: opnieuw urushiol, dus de uitslag en de behandelstappen komen overeen met gifklimop en gifeik.
• Veelgemaakte fout: de regel van drie blaadjes past helemaal niet bij deze plant en brengt je op het verkeerde been.
• Eerste actie: behandel blootstelling op dezelfde manier, en verbrand nooit snoeiafval van een van deze drie planten.

Source: www.flickr.com

Gevlekte scheerling

• Waar je op let: onbehaarde, holle, geribde stengels met paarse vlekken, plus varenachtige bladeren en een muffe geur.
• Hoogte: hij wordt 0,9 tot 2,4 m hoog en draagt witte, schermvormige bloemtrossen.
• Type gevaar: hij veroorzaakt geen huidirritatie en is alleen gevaarlijk als je er een deel van inslikt.
• Ernst: alle delen zijn zeer giftig, en zelfs kleine hoeveelheden kunnen bij inslikken de dood veroorzaken.
• Waarom mensen ermee in aanraking komen: hij wordt vaak verward met wilde peen, ook Queen Anne's lace genoemd, en groeit langs beekoevers en slootkanten.
• Eerste actie: wie er een deel van heeft ingeslikt, heeft direct medische hulp nodig in plaats van thuisbehandeling.

Source: easyscape.com

Waterscheerling

• Waar je op let: gladde, holle stengels op een plant van 0,9 tot 1,8 m hoog, lager dan reuzenberenklauw.
• Aanwijzing in de wortel: het Utah Poison Control Center beschrijft wortels met aparte kamertjes vanbinnen en een muskusachtige geur.
• Reputatie: de Fish and Wildlife Service merkt op dat hij vaak de dodelijkste plant van Noord-Amerika wordt genoemd.
• Ernst: alle delen zijn zeer giftig, en een vergiftiging kan stuiptrekkingen, epileptische aanvallen, delier en vaak de dood geven.
• Gifgroep: de USDA plaatst hem in de neurotoxische en myotoxische groep, samen met gevlekte scheerling en death camas.
• Eerste actie: proef, kauw of oogst nooit iets uit deze familie zonder zekere determinatie.

Source: commons.wikimedia.org

Reuzenberenklauw

• Waar je op let: dikke, holle, geribde stengels met paarse vlekken, met daarboven zeer grote witte bloemschermen.
• Hoogte: de Fish and Wildlife Service meldt dat hij vaak boven de 1,8 m uitkomt en soms 5,5 m haalt.
• Gevaar: contact met het sap kan blaartrekkende uitslag, blijvende littekens en in gemelde gevallen zelfs blindheid veroorzaken.
• Dubbelganger: de inheemse gewone berenklauw wordt 1,2 tot 3 m en heeft juist behaarde, gegroefde stengels.
• Omgang: bedek je huid volledig en houd het sap van je blote armen, want dit is een gevaar bij aanraking, niet bij inslikken.
• Eerste actie: was het sap er meteen af en houd de aangetaste huid uit de zon terwijl je advies inwint.

Familienamen zeggen weinig over gevaar. Het federale onderzoeksprogramma dat giftige planten indeelt, gebruikt in plaats daarvan toxische syndromen. Het groepeert ze naar wat de gifstof doet en welk orgaansysteem de schade oploopt. Diezelfde logica werkt in het veld. Drie routes dekken bijna alles wat je tegenkomt: een hars die zich aan de huid hecht, een plantendeel dat iemand doorslikt, en sap dat verbrandt zodra er zonlicht op komt. Elke route vraagt om een andere eerste actie.

Wat verandert er dus als een plant je alleen schaadt na inslikken? Je hele eerste reactie. Gevlekte scheerling veroorzaakt helemaal geen huidirritatie. De spoedeisende geneeskunde van UAB is duidelijk: het gevaar ontstaat uitsluitend bij inslikken. Strijk je in het voorbijgaan langs een stengel, dan gebeurt er niets, dus er is geen uitslag om op te letten en geen wasbeurt die helpt. Urushiol werkt precies andersom. De hars kleeft bij aanraking aan de huid, en het allergisch contacteczeem dat volgt, kan binnen enkele uren verschijnen of er volle 24 tot 48 uur over doen.

De derde route zit tussen die twee in en ontgaat de meeste mensen. Het sap van reuzenberenklauw en wilde pastinaak doet op zichzelf weinig. Zonlicht is de trigger, en de verbranding die volgt heet fytofotodermatitis. Dat mechanisme verandert wat je doet. Haal het sap van de huid en houd die huid daarna uit het licht. Reuzenberenklauw verdient hier het meeste respect, want zijn sap kan blaren geven en blijvende littekens achterlaten. Ook blindheid is gemeld.

De symptomen van plantvergiftiging maken het onderscheid duidelijk zodra je het patroon kent. De gemelde klachten lopen van misselijkheid en buikpijn tot braken en een vertraagde hartslag, met in de ergste gevallen epileptische aanvallen en orgaanfalen. Uitslag slaat nooit om in zoiets, dus deel eerst in op route. Bij huidcontact: wassen en in de gaten houden. Houd sap uit de zon, en bel 1-800-222-1222 bij alles wat is ingeslikt, met de naam van de plant paraat.

De groep planten op de beekoever achter mijn tuin kwam in de derde week van juni tot boven mijn schouders. Ik brak er één af bij de voet. De stengel was hol, geribd en onbehaard, en elke plant in dat veldje had over de hele lengte paars gevlekte stengels. Dat is gevlekte scheerling. Ik heb de hele groep uitgetrokken met lange mouwen en handschoenen aan, en in een zak gedaan.

Aan de stengel herken je deze familie sneller dan aan de bloemen. Behaarde stengels met ondiepe groeven wijzen op gewone berenklauw of wilde peen. Bij een onbehaarde holle stengel met ribbels en paarse vlekken houd je gevlekte scheerling of reuzenberenklauw over, en de reuzenberenklauw is degene die ver boven je hoofd uitsteekt. Een gladde holle stengel zonder vlekken betekent waterscheerling, waarvan de wortels aparte kamertjes vanbinnen en een muskusachtige geur hebben als je er een doorsnijdt. Gele bloemen halen je uit deze groep en brengen je bij wilde pastinaak.

Hoogte is het zwakste kenmerk van allemaal. De U.S. Fish and Wildlife Service houdt het bij gevlekte scheerling op 0,9 tot 2,4 m, terwijl UAB volwassen planten beschrijft van 1,8 tot 3 m. Geen van beide heeft ongelijk, want hoe groot een plant wordt, hangt af van de grond en het water die hij krijgt. Gebruik de hoogte om te schiften en laat de stengel de doorslag geven.

De verwisseling waar mensen aan sterven, is gevlekte scheerling die als wilde peen wordt opgegraven. Mensen zijn na precies die fout overleden, en juist de wortel belandt in het mandje. Niets uit deze familie is het waard om op goed geluk te oogsten. Kun je de plant niet met zekerheid benoemen, laat hem dan in de grond staan.

De planten die kleine kinderen in het ziekenhuis doen belanden, staan op enkelhoogte in de woonkamer. Een zesjarig onderzoek in één Roemeens kinderziekenhuis keek naar 71 opnames wegens plantvergiftiging, en kamerplanten kwamen vaker voor dan wilde planten als bron. Olifantsoor stond bovenaan met 18,3% van de gevallen. Dieffenbachia volgde met ongeveer 9,9% en de wonderboom met ruwweg 7%.

Leeftijd bepaalt het hele patroon. Kinderen van 5 jaar en jonger waren goed voor 71% van die opnames, en 92,9% van de blootstellingen was onbedoeld. Denk aan een peuter met een blad al in haar mond. Die cijfers komen uit één ziekenhuis over zes jaar, dus lees ze als een rangschikking van welke giftige kamerplanten bij jonge kinderen terechtkomen, niet als een landelijk cijfer voor de Verenigde Staten.

Dit oplossen kost niets. Hurk in elke kamer tot peuterhoogte en kijk hoe een philodendron die van een lage plank hangt er van daar beneden uitziet. Houd planten buiten bereik door potten op hoge planken te zetten of naar kamers te verhuizen waar kleine kinderen niet spelen. Leer ook de echte namen van de planten die je hebt, want met een juiste determinatie krijg je sneller deskundige hulp.

De behandeling van gifklimop gaat trapsgewijs, en je begint elke keer op de onderste trede. Was eerst met water en zeep, en hoe sneller je bij een kraan staat, hoe beter. Daarna komt hydrocortisoncrème van de drogist. Blijft de uitslag zich uitbreiden, dan komt er een zalf op recept of een corticosteroïd in tabletvorm bij, en je gaat naar de spoedeisende hulp zodra de reactie verder gaat dan je huid. Contactuitslag kan er 24 tot 48 uur over doen om volledig te verschijnen, dus was je ook als je arm er nog schoon uitziet.

In maart kreeg ik uitslag over de bovenkant van mijn pols, weken na de laatste rank die ik had aangeraakt. De handschoenen waren de boosdoener. Datzelfde paar leren werkhandschoenen waarmee ik klimop van een hek had getrokken, had de hele winter in het schuurtje gelegen met de hars er nog op. Urushiol blijft tot 5 jaar actief op gereedschap, handschoenen en kleding, en daarom kan er uitslag opduiken terwijl je nooit bij de plant in de buurt kwam.

Alles wat de rank heeft aangeraakt, draagt de hars ook. Schoenveters, een gereedschapssteel, het stuur van de auto, de vacht van de hond na een ren door de sloot. Maak gereedschap schoon met ontsmettingsalcohol voordat het terug op de plank gaat, en was de handschoenen apart. Verbrand nooit gifklimop die je hebt uitgetrokken. De rook brengt het allergeen in je longen, en CDC/NIOSH zet brandweerlieden op dezelfde blootstellingslijst als boeren, hoveniers, tuinders, dakdekkers en bosarbeiders.

Hoe gevaarlijk zijn giftige planten? Meestal minder dan het woord doet vermoeden. Het eten van planten is goed voor ongeveer 3% van de meldingen bij het antigifcentrum, en zowel het plantendeel als de hoeveelheid verandert het antwoord. Een peuter die op één blad van een scindapsus sabbelt en een volwassene die per ongeluk een wortel eet, zitten totaal niet in dezelfde problemen.

De cijfers over plantvergiftiging die het waard zijn om te kennen, komen uit twee onderzoeken, en geen van beide gaat over de VS. Een overzichtsstudie uit 2018 bracht 1.453 gevallen uit 127 studies in meerdere landen samen. De tweede volgde 71 kinderen zes jaar lang in één Roemeens ziekenhuis. Artsen beoordelen zulke gevallen met een ernstscore voor vergiftigingen die loopt van mild tot dodelijk, en dit is wat die twee groepen noteerden.

Die cijfers horen bij die patiënten, niet bij jouw regio. Dezelfde review uit 2018 vermeldt ook sterfgevallen, plus leverfalen, nierfalen, epileptische aanvallen en coma aan de zware kant van het spectrum. Gevlekte scheerling zit bij lange na niet in de milde kolom, want zelfs een kleine hoeveelheid kan bij inslikken de dood veroorzaken. Mild was in beide cohorten de gebruikelijke uitkomst, en dat is een patroon, geen garantie voor het volgende geval.

Wat doe je dus met de giftige planten die al in je tuin staan? Ze allemaal uittrekken is de eerste reflex, en vaak de verkeerde keuze, want heel wat giftige inheemse planten en sierplanten voeden ondertussen vogels en bestuivers. Zet er een hek omheen, hang er een naambordje aan, of houd kinderen in de gaten als ze in de buurt komen, voordat je naar de schep grijpt.

Neem deze week een uur de tijd, loop je tuin rond en zet bij elke plant een naam. Plantherkenning is het deel dat zich later terugbetaalt. Het advies dat je aan de telefoon krijgt, hangt af van wat je kunt vertellen aan degene die opneemt, en gokken kost je tijd. Begin bij de erfgrenzen, ga naar de borders bij de deur en controleer daarna de potten binnen. Sla 1-800-222-1222 op in je telefoon voordat je het nodig hebt.

Beslis daarna wat er weg moet. Een plant verdient het om te verdwijnen als hij staat waar een klein kind of een hond bij kan en jij die plek niet in de gaten kunt houden. De rest mag blijven, met een grens die jij eromheen zet. Giftige kamerplanten zijn de planten die mensen verkeerd inschatten, want een pot op de grond staat op mondhoogte voor een peuter. In één ziekenhuiscohort van 71 kinderen stonden olifantsoor en dieffenbachia bovenaan, boven alles wat in het wild groeit.

Vier korte controles per seizoen dekken de rest van het jaar. In de lente leer je de erfgrenzen en de beekoevers kennen, zolang de groei laag is en de stengels goed te lezen zijn. In de zomer bedek je je huid bij het tuinwerk. In het najaar was je gereedschap en handschoenen na het opruimen, want volgens de CDC blijft urushiol tot 5 jaar actief op een snijblad. In de winter zak je door je knieën tot kindhoogte en bekijk je je kamerplanten van daaruit.

Bij plantveiligheid geldt een harde grens die je hardop moet uitspreken. Geen enkele plantenlijst is compleet, en dat een plant er niet op staat, bewijst niet dat hij veilig is om aan te raken of te eten. Heeft iemand een deel van een plant ingeslikt die je niet kunt benoemen, bel dan het antigifcentrum in plaats van het thuis te behandelen, en bel voordat de klachten beginnen in plaats van erna.

De uitslagplanten en de dodelijke planten zijn twee losse problemen, en maar één daarvan is bij de wasbak opgelost.