Iglaki: rodzaje, cechy i twarde liczby

Czym jest iglak? To jedna z nagonasiennych roślin wytwarzających szyszki – roślina, której nasiona leżą nagie na łusce szyszki, a nie wewnątrz owocu. Iglaki tak często nazywa się roślinami zimozielonymi, że oba słowa zlewają się w jedno. „Zimozielony" opisuje to, co drzewo robi z liśćmi, a „iglak" – sposób wytwarzania nasion. Drzewo, które masz przed sobą, może być jednym, a nie być drugim. Modrzew i cypryśnik błotny zrzucają jesienią wszystkie igły i wciąż pozostają iglakami, bo nadal wytwarzają szyszki.

Dziś żyje mniej więcej 600 do 640 gatunków iglaków, a sosny tworzą największy rodzaj w tej grupie. Przedział jest szeroki, bo różne opracowania inaczej wyznaczają granice gatunków. Ameryka Północna ma 15 rodzajów iglaków i 63 gatunki rodzime, wobec 58 rodzajów drzew liściastych. Każda liczba, którą tu przeczytasz, pochodzi z USGS, National Park Service, USDA Forest Service, PNAS i Scientific Reports.

Iglaki jako linia rozwojowa są stare. Rodzaj Pinus sięga około 155 milionów lat wstecz, do późnej jury. A jednak blisko 90% żyjących gatunków sosen powstało w miocenie, który skończył się jakieś 5 milionów lat temu. Wychodzi na to, że pradawna linia niesie młode gatunki, a sosny są tego najlepszym przykładem.

Jeśli chcesz nazwać drzewo rosnące na twojej działce, wyjdź od igieł i szyszek, a nie od tego, czy zostaje zielone w styczniu. Ostrokrzew i bukszpan są zielone przez całą zimę i nigdy nie wytwarzają szyszek, więc nie są drzewami iglastymi. Liczby i daty stojące za iglakami mówią więcej niż samo słowo „zimozielony".

Czym jest iglak? To drzewo lub krzew, który nosi nasiona na łuskach szyszki, bez kwiatu i bez owocu na żadnym etapie cyklu życiowego. Druga część bywa myląca, bo szyszkojagoda jałowca wygląda jak owoc, a nim nie jest. Trzymasz w ręku szyszkę o mięsistych łuskach, które w trakcie dojrzewania zrosły się ze sobą. Większość iglaków zachowuje ulistnienie przez zimę, a kilka nie, bo modrzew, metasekwoja chińska i cypryśnik błotny zrzucają jesienią cały komplet.

Liczba gatunków zależy od tego, kogo zapytasz. Jin i współpracownicy podają w PNAS około 615 żyjących gatunków, a praca pod kierunkiem Kew w Scientific Reports naliczyła 638. Podaj przedział od 600 do 640 i w obu przypadkach masz rację. Największy udział mają w tym sosny, blisko 113 gatunków – dlatego tak dużo z tego, co wiesz o drzewach iglastych, pochodzi tak naprawdę z jednego rodzaju.

Iglaki mieszczą się wśród nagonasiennych, grupy liczącej około 1090 gatunków. Sagowce to 339 z nich, gniotowe 112, a miłorząb ma już tylko jeden żyjący gatunek. Nagonasienne znaczy „o nagich nasionach". Żeńskie szyszki nasienne trzymają zalążki na otwartych łuskach, a pyłek przynosi wiatr. Nie pojawia się przy tym ani płatek, ani zalążnia. Ta jedna różnica oddziela rośliny szyszkowe od każdego kwitnącego drzewa, które mijasz na ulicy.

Ameryka Północna ma mniej rodzajów iglaków, niż można by sądzić. Poradnik Silvics amerykańskiej Forest Service dokumentuje tu 15 rodzajów, 63 gatunki i 20 odmian, wobec 58 rodzajów i 128 gatunków drzew liściastych w tomie towarzyszącym. Mimo to iglaki pokrywają znacznie większe obszary, bo lasy borealne i górskie opierają się na krótkiej liście świerków, jodeł i sosen, które radzą sobie z chłodem i płytką glebą.

Rozpoznawanie iglaków zaczyna się od sposobu osadzenia igieł i ten jeden test porządkuje większość drzew w niecałą minutę. Sosny trzymają igły w pęczkach spiętych u nasady, a sosna żółta nosi je po trzy. Świerk i jodła osadzają każdą igłę pojedynczo na pędzie i tak jest zarówno u sadzonki ze szkółki, jak i u jodły czerwonej mierzącej blisko 61 m. Policz igły w jednym pęczku, zanim spojrzysz na cokolwiek innego.

Drugą wskazówką są szyszki. Szyszki jodeł stoją na gałęzi pionowo i rozpadają się na miejscu, więc cała prawie nigdy nie dociera do ziemi, podczas gdy szyszki świerków i sosen zwisają i spadają w całości. Sam kierunek szyszek pozwala odróżnić jodłę od świerka z chodnika. Jałowiec i żywotnik nie mają igieł, tylko łuskowate liście przylegające płasko do pędu, więc pęd pod kciukiem przypomina pleciony sznurek.

Zrywam igłę ze świerka białego rosnącego najbliżej podjazdu i obraca się między palcami jak maleńki czterokanciasty ołówek, z końcem dość ostrym, by ukłuć. Jodła z drugiego końca tego samego rzędu oddaje płaską igłę, która leży na skórze i nie daje się obrócić, nieważne, jak mocno się nią kręci. Sosna oszczędza tych sporów, bo igły schodzą w pęczku spiętym błoniastą pochewką.

Nazwy mylą częściej niż igły. Daglezja nie jest prawdziwą jodłą. Należy do osobnego rodzaju Pseudotsuga. Jałowiec wirginijski, mimo angielskiej nazwy „redcedar", jest jałowcem, a żywotnik to Thuja, nie prawdziwy cedr. Kiedy etykieta i igła się nie zgadzają, zaufaj igle. Rozróżnienie jodły, świerka i sosny robi się ręką, a nie po tabliczce przybitej do pnia.

Mylenie iglaków z roślinami zimozielonymi co jesień kosztuje ludzi zdrowe drzewa. Większość iglaków rzeczywiście zachowuje ulistnienie przez cały rok, ale żadna igła nie trwa wiecznie. Sosny, świerki i jodły trzymają każdą igłę przez kilka lat, a potem zrzucają najstarsze. Brązowienie pojawia się blisko pnia, podczas gdy końce gałęzi zostają zielone. Ten wzorzec to normalne starzenie się igieł, nie choroba. Niepokoić powinno brązowienie na końcach pędów.

Iglaki zrzucające igły odwracają ten zwyczaj. Spośród mniej więcej 600 do 640 gatunków iglaków na świecie tylko niewielka grupa gubi co roku całe ulistnienie, przede wszystkim modrzew, metasekwoja chińska i cypryśnik błotny. Nagie gałązki w styczniu nie oznaczają, że drzewo przepadło. Wiele roślin, które zachowują liście przez całą zimę, w ogóle nie jest iglakami – choćby ostrokrzew i różanecznik. „Zimozielony" mówi ci, co roślina robi z ulistnieniem. „Iglak" mówi, jak nosi nasiona – w szyszkach.

Na początku listopada jedno drzewo w moim rzędzie wygląda na kompletnie martwe. To pojedynczy modrzew amerykański rosnący na wilgotnym, niżej położonym końcu. Igły robią się słomkowe, gdy świerki po obu stronach zostają ciemnozielone, i w dwa tygodnie wszystkie lądują na ziemi. Modrzew amerykański w większości zasięgu nosi nazwę tamarack. W kwietniu nagie, szare gałązki wypuszczają miękkie igły i właśnie ten koniec rzędu zielenieje pierwszy.

Wstaw iglaki i ogień do jednego zdania, a większość ludzi zobaczy stratę. Wejdź do gaju sekwojadendronów, a stoisz w lesie zbudowanym do palenia się. National Park Service opisuje korę sekwojadendrona jako wyjątkowo włóknistą i grubą nawet na 46 cm, co działa na pniu jak osłona termiczna. Powierzchnia się zwęgla, a żywe tkanki pod spodem pozostają odizolowane. Blizny w słojach odczytane z 2000 lat pokazują, że te lasy płonęły raz po raz, a wielkie drzewa wciąż stały.

Każde przystosowanie do ognia odpowiada za jedno wąskie zadanie. Grubość kory kupuje pniowi czas. Samooczyszczające się dolne gałęzie sprawiają, że pożar przyziemny nie ma po czym wspiąć się w górę, więc płomienie zostają nisko, gdzie drzewo je zniesie. Szyszki serotyniczne trzymają nasiona zamknięte latami i otwierają się, gdy nadejdzie żar, a ten sam pożar zdziera ściółkę z gleby, żeby nasiona miały gdzie wylądować. Spójrz na sosnę żółtą, a zobaczysz dwa z tych mechanizmów naraz. USGS odnotowuje, że drzewo samo oczyszcza dolne gałęzie i wytwarza grubą, ognioodporną korę – jedno i drugie pasuje do częstych pożarów przyziemnych o niskiej intensywności, a nie do pożarów koron.

Ta sekwencja rozgrywa się w skali jednego gaju. Ogień działa też w znacznie dłuższej skali czasu. Jin i współpracownicy piszą w PNAS, że ogień był ważną siłą w ewolucji sosen. Badanie obejmuje rodzaj Pinus, a nie iglaki jako całość, więc czytaj to jako historię sosen.

Odbierz ogień, a cały ten projekt przestaje działać. Stulecie tłumienia pożarów pozwala cieniznośnym jodłom wypełnić przestrzeń pod sosnami, a ten młody podrost stawia płomieniom drabinę do koron. Jeśli wybierzesz się dziś na wędrówkę po lesie mieszanym z udziałem iglaków, idziesz przez gęstszy drzewostan, niż widzieli twoi dziadkowie. Szyszki sekwojadendronów wciąż czekają na falę żaru, a nasiona wciąż czekają na odsłoniętą glebę mineralną, której nikt już nie oczyszcza.

Etykieta, którą wciąż przykleja się iglakom, to „żywa skamieniałość", i zapis kopalny potwierdza pierwszą połowę tego określenia. National Park Service odnotowuje krewnych dzisiejszych sekwoi wieczniezielonych rozkwitających w jurze, 160 milionów lat temu. Sosny są niemal równie stare. Wiek pnia rodowego rodzaju Pinus wynosi 155,3 miliona lat, w przedziale od 177 do 135 milionów. Ewolucja iglaków była w pełnym toku na długo przed otwarciem pierwszego kwiatu.

Głęboki czas to jeden zegar, a pojedynczy pień to drugi. Sekwoja wieczniezielona, którą mijasz, dożywa 600 lat ot tak, a najstarsze sięgają 2000. Sekwojadendrony dochodzą do 3400 lat. Współczesne sekwoje utrzymują swój obecny zasięg na północnym wybrzeżu Kalifornii dopiero od jakichś 20 milionów lat, co jest krótkim stażem przy ich jurajskich krewnych.

Jak więc tak stara linia mieści w sobie tyle młodych gatunków? Policz sosny, a zobaczysz tę lukę. Tylko około 10% żyjących gatunków sosen pochodzi z późnego eocenu i oligocenu. Mniej więcej 90% wywodzi się z miocenu, dziesiątki milionów lat po pierwszym pojawieniu się rodzaju.

To mioceńskie różnicowanie ma dające się nazwać przyczyny. Głównym czynnikiem wskazanym w badaniu była rzeźba terenu, przed wszystkim innym, co brano pod uwagę. Wskaźnik suchości okazał się decydujący dla zmian tempa ewolucji niszy. Wiek idzie też w parze z szerokością geograficzną. Sosny średnich szerokości mają od 38,15 do 15,39 miliona lat, a gatunki bliżej biegunów i równika – od 10,51 do 6,07 miliona. Stare linie sosen utrzymują się w tym pasie i dlatego średnie szerokości działają jak muzeum ewolucji.

Ryzyko wymarcia wśród nagonasiennych jest wysokie. Około 40% gatunków jest silnie zagrożonych, czyli mniej więcej dwa razy więcej niż 21,4% szacowane dla wszystkich roślin – tak podają Forest i współpracownicy w Scientific Reports. Ta liczba obejmuje wszystkie nagonasienne, nie same iglaki, a iglaki to 638 z około 1090 gatunków nagonasiennych. Spośród 1004 ocenionych gatunków 401 okazało się zagrożonych. Zagrożone iglaki, które potrafisz wymienić, to więc mały wycinek dłuższej listy.

Sosna błotna pokazuje, jak to wygląda w terenie. Te sawanny pokrywały kiedyś około 36 milionów ha na południowym wschodzie Stanów. Z tego obszaru zostało jedynie około 5% – strata liczona w dziesiątkach milionów hektarów. To, co pozostało, wciąż daje schronienie zagrożonemu dzięciołowi kokardowemu i narażonemu żółwiowi norowemu, a żeby je zobaczyć, trzeba odwiedzić te resztki.

Szkodniki przemieszczają się szybciej, niż drzewa mogą zmienić zasięg. Ochojnik choinowy pojawił się w Wirginii w 1951 roku. Do gór Adirondack w stanie Nowy Jork dotarł w 2017 roku i choina kanadyjska jest dziś zagrożona od Appalachów na północ i wschód, aż po Nową Anglię. Jeśli wędrujesz chłodnym, wilgotnym wąwozem na wschodzie Stanów, to właśnie choina trzyma tam grunt.

Podczas gorętszej suszy w latach 2012–2016 iglaki inne niż sekwojadendrony zamierały masowo, a sekwojadendrony w większości nie. Nawet one nie wyszły z tego bez szwanku. Zamieranie igieł pojawiło się w 2014 roku, a 33 sekwojadendrony obumarły na stojąco – w powiązaniu z rodzimymi kornikami i uszkodzeniami u podstawy pnia po pożarach. Jeśli twoje iglaki rosną w suchym regionie, to korniki po długiej suszy są presją, którą trzeba obserwować.

Rozpoznawanie iglaków biegnie w ustalonej kolejności i najpierw są igły. Igły w pęczku spiętym błoniastą pochewką oznaczają sosnę. Pojedyncze igły kierują cię ku świerkom, jodłom i ich bliskim krewnym, a płaskie łuski ściśle przylegające do pędu oznaczają jałowiec albo żywotnik. Szyszki sprawdzaj w drugiej kolejności, a nazwę na końcu, bo nazwy potoczne kłamią częściej niż igły.

Wiosna to najłatwiejsza pora na taką naukę. Nowe przyrosty na końcach gałęzi są jasne i miękkie, a młode szyszki na pędach przez miesiące pozostają małe i zielone, zanim stwardnieją. Styczeń mówi co innego. Drzewo z szyszkami, które stoi nago przez całą zimę i wiosną znów się zazielenia, nie jest martwe ani chore. To jeden z iglaków zrzucających igły, a najczęściej trafisz na modrzew.

Jedno uczciwe zastrzeżenie. Nic z powyższego nie mówi, jak szybko iglak rośnie, ile mrozu zniesie ani kiedy go ciąć. Te odpowiedzi zmieniają się wraz z klimatem i glebą, a pomyłka kosztuje lata przyrostu. Zapytaj swój wojewódzki ośrodek doradztwa rolniczego, zanim wsadzisz drzewa iglaste do ziemi.

Policz gatunki iglaków na świecie, a wyjdzie ci gdzieś między 600 a 640, zależnie od tego, kto liczy. Ameryka Północna ma 15 z tych rodzajów. Sama linia sięga jury, a mimo to większość żyjących gatunków sosen powstała dopiero w miocenie, a grupa nagonasiennych, do której należą, jest jedną z najbardziej zagrożonych na Ziemi.