Snelgroeiende bomen: wat snelheid echt kost

Moerascipres, rode esdoorn, Chinese iep en Japanse zelkova zijn de snelgroeiende bomen die voorlichtingsdiensten van universiteiten op hun lijsten met schaduwbomen zetten. Wil je pure snelheid, dan komt de hybride populier er jaarlijks 1,5 m of meer bij, en dat is hier het enige jaarcijfer waar een voorlichtingsdienst achter staat. Beschouw de andere groeicijfers per jaar die je online vindt als verkooppraat. Alleen al voor de treurwilg circuleren cijfers van 0,9 tot 3 m per jaar.

Snelheid gaat ten koste van levensduur. Een studie uit 2020 in Nature Communications vond dat de levensduur van bomen ongeveer 23% daalt bij elke 50% snellere jeugdgroei. De onderzoekers lazen jaarringen af in bossen in koude, gematigde en tropische zones. De afweging tussen groei en levensduur gold voor bijna elke soort die ze bekeken. De soort die je plant telt dus zwaarder dan de groeisnelheid op het kweeklabel.

Een goede keuze loont nog steeds. Drie goed geplaatste bomen, twee aan de westkant van het huis en één aan de oostkant, verlaagden in modellen van de USDA Forest Service het jaarlijkse energieverbruik voor koeling met 10 tot 50%. Dat kwam neer op 200 tot 600 kWh en $30 tot $110 per jaar, al komen die bedragen uit Californische klimaatzones; het percentage is het cijfer dat elders ook opgaat. Schaduw aan de westkant deed het in het model beter dan elke andere ligging.

De boom die je moet overslaan, is juist de boom die kwekerijen het hardst verkochten. De Bradford-peer wint 3,7 tot 4,6 m in 8 tot 10 jaar, scheurt daarna vanaf jaar 15 open en haalt in totaal 15 tot 25 jaar. Veel snelgroeiende schaduwbomen werken zo. Je koopt tien jaar kroon en krijgt er een rooirekening bij. Kies eerst op structuur en levensduur, en laat de groeisnelheid pas de doorslag geven.

De University of Kentucky Extension publiceert een korte lijst met snelgroeiende schaduwbomen. Bij elke naam staan een volwassen hoogte en een volwassen kroonbreedte. Dat tweede getal slaan kopers over. Een kroon van 12 m breed in een zijtuin van 7,6 m wordt een rooirekening die jij betaalt, en geen groeisnelheid op het kweeklabel waarschuwt je daarvoor.

De moerascipres aan de westkant van mijn perceel beschaduwt inmiddels de hele middag de achtermuur van het huis. Ik plantte hem in 2012, ruwweg 7,3 m van de muur. Een volwassen exemplaar wordt 18 tot 30 m hoog en 12 tot 15 m breed. Mijn bovengrondse leidingen lopen langs de straatkant. Lopen die van jou dwars over de tuin, dan bepaalt dat welke kant van het perceel je kunt beplanten nog voordat je een soort kiest.

De plantafstand bestaat uit twee getallen. Houd tussen de stam en een gebouw of bovengrondse leiding een halve volwassen kroonbreedte aan. Tussen twee grote bomen wordt die afstand de hele volwassen breedte. De rode esdoorn heeft hier de kleinste voetafdruk met 8 tot 12 m, dus de helft van zijn smalste maat zet de stam op 3,8 m van je muur. Alle andere bomen hieronder vragen meer ruimte.

Source: toptropicals.com

Moerascipres

• Volwassen maat: Kentucky Extension noemt voor de moerascipres 18 tot 30 m hoog en 12 tot 15 m breed.
• Vrije ruimte: De helft van die kroonbreedte is ongeveer 6 tot 7,6 m vanaf een gebouw of bovengrondse leiding.
• Tussen bomen: Kentucky Extension vraagt de hele volwassen breedte tussen grote bomen, hier dus 12 tot 15 m.
• Waarom hij hier staat: De University of Kentucky Extension noemt hem bij de snelgroeiende schaduwbomen, met volwassen maten erbij.
• Bekijk de takaanhechtingen: Purdue Extension noemt codominante stammen en ingesloten bast de plekken waar een boom het eerst bezwijkt.
• Plaatsing: Door zijn breedte past hij op de open westkant van een groot perceel, precies de ligging die in de USDA-modellen het beste koelde.

Source: commons.wikimedia.org

Tulpenboom

• Volwassen maat: Kentucky Extension geeft de tulpenboom 24 tot 30 m hoog en 9 tot 12 m breed.
• Vrije ruimte: De helft van de kroonbreedte betekent ruwweg 4,6 tot 6 m tussen de stam en een muur of leiding.
• Tussen bomen: Laat de hele volwassen breedte vrij, 9 tot 12 m, voordat de volgende grote boom de grond in gaat.
• Waarom hij hier staat: Hij is de hoogste boom op de snelgroeierslijst van Kentucky Extension, dus hoogte is je eerste beslissing.
• Leidingen: Kentucky Extension adviseert bovengrondse en ondergrondse leidingen te vermijden, en een uiteindelijke hoogte van 30 m maakt dat advies extra zwaarwegend.
• Afweging: Vroege snelheid gaat ten koste van levensduur: ruwweg 23% korter leven per 50% snellere jeugdgroei.

Source: commons.wikimedia.org

Japanse zelkova

• Volwassen maat: Kentucky Extension zet de Japanse zelkova op 18 tot 24 m hoog en 9 tot 12 m breed.
• Vrije ruimte: De helft van de kroonbreedte geeft ruwweg 4,6 tot 6 m afstand tot een muur, oprit of erfgrens.
• Tussen bomen: De hele volwassen breedte tussen grote bomen zet de volgende kroonboom op 9 tot 12 m afstand.
• Waarom hij hier staat: Kentucky Extension voert hem op de lijst met snelgroeiende schaduwbomen, naast moerascipres en Chinese iep.
• Bekijk de takaanhechtingen: Let op ingesloten bast waar twee even dikke stammen samenkomen, het punt dat volgens Purdue Extension als eerste bezwijkt.
• Eerst de standplaats: Kentucky Extension begint met temperatuur, zonlicht, grondsoort, afwatering en bodemvruchtbaarheid voordat een soort op een shortlist komt.

Source: www.flickr.com

Zaagbladeik

• Volwassen maat: Kentucky Extension noemt voor de zaagbladeik 15 tot 18 m hoog en 9 tot 18 m breed.
• Vrije ruimte: De kroonbreedte kan de hoogte evenaren, dus de helft daarvan kan oplopen tot 9 m vanaf het huis.
• Tussen bomen: Aan de bovenkant van zijn bereik is de hele volwassen breedte 18 m tot de volgende grote boom.
• Waarom hij hier staat: Hij is de eik die op een lijst met snelgroeiende schaduwbomen van een voorlichtingsdienst opduikt, ongebruikelijk voor dit geslacht.
• Breedte is de variabele: Het verschil van 9 m tussen de smalste en breedste maat is hier het grootst.
• Omstreden gezelschap: Kentucky Extension zet de moeraseik op zijn lijst met zwakke takken terwijl Arbor Day hem aanbeveelt, dus noem de eik die je koopt bij naam.

Source: www.flickr.com

Zwarte berk

• Volwassen maat: Kentucky Extension geeft de zwarte berk 15 tot 18 m hoog en 12 tot 15 m breed.
• Vrije ruimte: De helft van die kroonbreedte is ongeveer 6 tot 7,6 m, meer ruimte dan de meeste mensen een berk gunnen.
• Tussen bomen: De hele volwassen breedte tussen grote bomen betekent 12 tot 15 m tot de volgende kroon.
• Waarom hij hier staat: Kentucky Extension voert hem met die maten op de lijst met snelgroeiende schaduwbomen.
• Let op meerstammige vormen: Die hebben meerdere takaanhechtingen, en Purdue Extension noemt takaanhechtingen de delen die het eerst beschadigd raken.
• Afweging: Snellere jeugdgroei kost levensduur bij vrijwel alle soorten en klimaten, dus ook hier is snelheid niet gratis.

Source: commons.wikimedia.org

Rode esdoorn

• Volwassen maat: Kentucky Extension noemt voor de rode esdoorn 12 tot 18 m hoog en 8 tot 12 m breed.
• Vrije ruimte: De helft van de kroonbreedte is ruwweg 3,7 tot 6 m, de kleinste afstand op deze shortlist.
• Tussen bomen: Laat 8 tot 12 m vrij, de hele volwassen breedte, tussen deze en de volgende grote boom.
• Waarom hij hier staat: Dit is de esdoorn die Kentucky Extension aanbeveelt, terwijl de zilveresdoorn bij dezelfde dienst op de lijst met zwakke takken staat.
• Bekijk de takaanhechtingen: Purdue Extension wijst codominante stammen en ingesloten bast aan als de delen van een boom die het eerst beschadigd raken.
• Plaatsing: Zijn kleinere voetafdruk past in een gemiddelde tuin, waar moerascipres of tulpenboom te dicht op het huis zouden komen.

Source: www.flickr.com

Chinese iep

• Volwassen maat: Kentucky Extension zet de Chinese iep op 12 tot 18 m hoog en 9 tot 12 m breed.
• Vrije ruimte: De helft van de kroonbreedte geeft ongeveer 4,6 tot 6 m afstand tot het huis, de oprit of de erfgrens.
• Tussen bomen: De hele volwassen breedte, 9 tot 12 m, hoort tussen deze iep en de volgende grote boom.
• Waarom hij hier staat: Kentucky Extension noemt hem bij de snelgroeiende schaduwbomen; hij deelt met de rode esdoorn het meest compacte hoogtebereik.
• Andere soort: Het is geen Amerikaanse iep, dus de ziekteresistente Amerikaanse iepen die NDSU noemt, zijn een aparte keuze.
• Eerst de standplaats: Volgens Kentucky Extension groeit een boom beter naarmate je tuin dichter bij zijn ideale omstandigheden komt.

Moerascipres en Chinese iep staan allebei op die shortlist. Geen van beide duikt op in de consumentenlijstjes die elk voorjaar weer Leylandcipres en treurwilg herkauwen. Ook de Japanse zelkova kom je daar zelden tegen. Vraag bij de kwekerij naar de soort bij naam. Dan krijg je een boom met gepubliceerde maten in plaats van een groeisnelheid die van een andere pagina is overgeschreven.

Snelheid staat op de rekening van de boom zelf. Brienen en collega's zetten er in 2020 in Nature Communications een getal op. Ze lazen jaarringen af in boreale, gematigde en tropische bossen en vonden dat de levensduur van bomen daalt naarmate de jeugdgroei stijgt. Verhoog die vroege groei met 50% en de boom levert ongeveer 23% van zijn leven in. Büntgen en collega's hadden een jaar eerder, in 2019, hetzelfde patroon in hetzelfde tijdschrift gemeld.

De voor de hand liggende tegenwerping is het klimaat. Misschien groeien snelle bomen gewoon op plekken waar de omstandigheden makkelijk zijn en sterven ze om een andere reden jong. De jaarringen sluiten dat uit. De snellere groei zelf verkort het leven, en dat gold bij vrijwel elke soort en klimaatzone die de auteurs bekeken. Snelgroeiende bomen worden niet gestraft door hun standplaats. Ze putten uit een budget dat elke soort meekrijgt.

Stel je twee bomen voor op dezelfde plek naast de oprit. Allebei passen ze in de ruimte, allebei passen ze bij je zone, en één van de twee wint in zijn eerste jaren 50% sneller aan hoogte. Die voorsprong is echt, en je ziet hem in jaar vijf. De rekening is ruwweg een kwart van zijn levensduur. Dat is de hele afweging tussen groei en levensduur in één keuze. De studie geeft je een verhouding, geen aantal jaren voor een specifieke soort, dus gebruik het als een wisselkoers en niet meer dan dat.

Zeven snelle groeiers breken bij storm: Bradford-peer, zilveresdoorn, weymouthden, Amerikaanse plataan, Amerikaanse populier, moeraseik en treurwilg. Elk daarvan heeft zwakke takken, een kort leven, of allebei. De moeraseik staat tegelijk op die lijst en op de aanbevolen lijst van Arbor Day, dus lees hem als een waarschuwing en niet als een verbod. De rest hoort thuis op je lijstje van bomen die je niet dicht bij je huis of oprit plant.

Op een zondagochtend lag de helft van een Bradford-peer over de weg, nog in bloei, afgebroken van de stam in de berm voor mijn huis waar de aannemer hem had geplant. Clemson Extension wijst als oorzaak de nauwe takhoeken aan die takken in een scherpe V klemmen en de bomen doormidden splijten. Ernstig scheuren treedt op bij bomen ouder dan 15 jaar. Deze was 16.

Breekbare vertakking is een kwestie van plaatsing, geen vloek over de soort, en verschillende van deze bomen kun je prima gebruiken op een plek waar een vallende tak alleen op het gras terechtkomt. Takken van de zilveresdoorn worden te lang voor hun dikte en worden broos bij wind en ijzel, en door de ondiepe wortels krijg je er nauwelijks iets onder aan de groei. Zet er een achter in de tuin bij de schutting en je hebt een schaduwboom. Zet er een boven je oprit en je zit te wachten op een rekening.

Bij de callerypeer kun je het probleem niet wegplanten zoals bij een zilveresdoorn. Vogels eten de vruchten en laten kiemkrachtig zaad vallen in houtwallen, waar doornige struwelen ontstaan. South Carolina heeft Pyrus calleryana op de lijst van invasieve plantenplagen staan. Geen enkele cultivar wordt aanbevolen om te planten, ook niet die als steriel worden verkocht.

Waarom verliest een zilveresdoorn van twintig jaar bij een julistorm de halve kroon terwijl de eik ernaast alleen wat twijgjes laat vallen? Het gaat om hoe de takken aanhechten, niet om hoe hard het hout is. Purdue Extension deelt het bezwijken van bomen in naar gebrek en naar takaanhechting, niet naar soort en niet naar groeisnelheid. Een slechte aanhechting begeeft het lang voordat gezond hout dat doet, en je herkent er een al vanaf je oprit.

Die slechte aanhechting heeft een naam. Codominante stammen zijn twee even dikke hoofdstammen, en je ziet ze allebei naar de top racen. Waar ze tegen elkaar drukken, sluit de aanhechting een naad bast in in plaats van er stevig hout overheen te vormen. Die ingesloten bast werkt als een wig in de aanhechting. De stormschade die bomen bij een windvlaag oplopen begint meestal precies daar, en daarom sleep je dikke takken van je gazon en geen twijgjes. De zwakke takken in je tuin zijn dus niet de dunne. Het zijn de dikke met een scherpe V aan de voet.

Vier structuren zijn verantwoordelijk voor de meeste breuk. Loop je eigen bomen langs en toets ze aan deze lijst voordat je het label aan de stam de schuld geeft.

Kroontorsie is het onderdeel dat de meeste mensen missen. De wind belast één kant van een scheve kroon, de stam draait in plaats van te buigen, en de scheur opent bij een oude wond. Zo kan je snelle groeier uit elkaar vallen terwijl het hout nog gezond is. Houd de kroon in balans zolang de boom jong is, kies vroeg één hoofdstam, en je haalt de twee gebreken weg die achter de meeste schade zitten.

Mijn keukenraam kijkt uit op het westen over het gazon, en in juli is het aanrecht eronder om vier uur 's middags te warm om tegenaan te leunen. De tegels houden die warmte tot na het avondeten vast, dus in de zomer heb ik die hoek van de keuken opgegeven. In de modellen van de USDA Forest Service staat een boom aan die kant van het huis op de eerste plaats. Bomen die de westmuur van een huis beschaduwen leverden de grootste besparing op in elke klimaatzone en bij elk isolatieniveau dat de onderzoekers doorrekenden. Daarna kwam zuidwest, en dan oost.

Drie bomen, twee aan de westkant en één aan de oostkant, verlaagden het jaarlijkse energieverbruik voor koeling met 10 tot 50% en het piekverbruik van elektriciteit met wel 23%. Die verlagingen gelden overal. De bedragen niet, want het model draaide op Californische klimaatzones, waar dezelfde bomen 200 tot 600 kWh en $30 tot $110 per jaar bespaarden. In een heet klimaat bespaar je meer werkelijke kilowatturen, en in een koeler, goed geïsoleerd huis is de koelbesparing een groter deel van een kleinere rekening.

Een vaste afstand van 3,7 m tot de fundering onthoud je makkelijk, maar hij klopt niet voor de helft van de bomen die je zou kunnen planten. Kentucky Extension stemt de plantafstand juist af op de boom. Zet een grote schaduwboom op een halve volwassen kroonbreedte van een gebouw of bovengrondse leiding, en op een hele volwassen breedte van de volgende grote boom. Een rode esdoorn die uiteindelijk 7,6 tot 12 m breed wordt, wil ongeveer 6 m ruimte, en dan valt de westelijke schaduw nog steeds op je raam en niet op je dakgoot.

De plaatsing van een schaduwboom is hier de enige keuze die je later niet kunt overdoen. Loop de leidingen na en meet de afstand tot de muur nog dezelfde middag dat je een plek kiest, voordat het gat gegraven is. Een grote boom verplaatsen in jaar 5 betekent meestal rooien, en dan begin je vanaf een kaal gazon opnieuw aan het wachten op schaduw.

Geen enkele voorlichtingsdienst publiceert een groeitijdlijn per jaar voor snelgroeiende bomen, en geen van hen vertelt je in welk jaar er echt schaduw is. Twee lange verslagen bestaan wel. Clemson volgde de Bradford-peer. De University of Arkansas volgde één zilveresdoorn die naast een groep eiken was geplant, en samen beslaan die twee verslagen de eerste 25 jaar na aanplant. Lees ze als twee dingen die gebeurd zijn, niet als een schema waar jouw boom zich aan houdt.

Eén detail bij het Clemson-cijfer haalt mensen onderuit. De 3,7 tot 4,6 m is het totaal dat een Bradford-peer erbij krijgt in een periode van 8 tot 10 jaar die begint op de dag dat je hem plant. Het is geen groei die tussen het achtste en het tiende levensjaar van de boom geperst zit. De eerste rij hieronder is een periode, geen leeftijdscategorie.

Hier wordt het idee van de hulpboom getoetst. Je zet iets snels naast een langzame blijver, laat de snelle voorlopig voor schaduw zorgen en haalt hem weg zodra de blijver hem inhaalt. In de tuin in Arkansas viel die wissel in jaar 20. De Bradford-peer is hier de enige soort met een gedocumenteerde levensduur, 15 tot 25 jaar, dus alleen bij hem kun je een rooidatum inplannen. Clemson raadt bovendien elke callerypeer-cultivar af, dus met die datum schiet je niets op.

Zet het verhaal over de zilveresdoorn in perspectief. Het is één boom in één tuin, beschreven door een gepensioneerde tuinbouwvoorlichter, geen onderzoek naar de soort. Het betekent niet dat elke zilveresdoorn op zijn 25e sterft. Wat het wél vastlegt, is hoe snel de voorsprong verdween. Op zijn vijftiende was de boom het grootste in de straat, op zijn twintigste korter dan de eiken, en vijf jaar later omgezaagd.

Snelgroeiende bomen zijn het planten waard. Maar elke meter haast wordt betaald uit de levensduur van de boom, en één getal zou je hele plan moeten sturen. Een 50% snellere start kost ongeveer 23% van de jaren die de boom anders zou halen. Bepaal dus eerst waar de schaduwboom komt. Kies daarna een soort waarvan de volwassen kroonbreedte op die plek past, en houd de stam op minstens de helft van die breedte van de muur.

Aan de westmuur verdient een schaduwboom zichzelf terug. Schaduw aan de westkant bespaarde de meeste koelenergie in elke geteste klimaatzone. Dat gold bij elk isolatieniveau. De zuidwestkant kwam daarna, en de oostkant bespaarde minder dan allebei. Die cijfers zijn gemodelleerd op Californische klimaatzones, dus de richting geldt overal en de bedragen niet. Snelheid maakt nooit goed dat een boom aan de verkeerde kant van het huis staat.

Een snelle groeier verdient in twee situaties zijn plek. De eerste is wanneer je jaren eerder schaduw of een groen scherm wilt dan een langzame soort kan leveren. De tweede is de strategie met een hulpboom: je plant een snelle boom naast een langzamere blijver en haalt de snelle weg zodra de blijver de ruimte heeft opgevuld. In beide gevallen draait de boomkeuze om de vraag welk werk de boom voor je doet.

Zilveresdoorn, treurwilg, Amerikaanse populier en vederesdoorn hebben elk een benoemde zwakte. Toch voldoen ze alle vier in het open veld, waar een afgebroken tak alleen gras raakt. Die gebreken horen bij de soort en niet bij snelle groei in het algemeen, dus het meeste blijft een afweging. Eén boom valt zonder meer af. Sla elke callerypeer-cultivar over, want Cleveland-peer en Bradford-peer zijn dezelfde soort onder twee cultivarnamen. Vogels brengen de vruchten naar doornige wilde struwelen, en de scherpe takaanhechtingen splijten onder ijzel als de boom tegen de twintig loopt.