Korstmossen: wat ze zijn en hoe je ze herkent

picture of Nguyen Minh
Nguyen Minh
picture of Charles Hartman
Charles Hartman
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Belangrijkste punten

Een korstmos is een schimmel die een fotosynthetische partner kweekt, en hoort daarom thuis in het rijk van de schimmels.

De groeivorm komt eerst bij het herkennen: korstvormig is plat, bladvormig is bladachtig, struikvormig is struikachtig.

Korstmossen hebben geen wortels en geen cuticula, en een droog exemplaar neemt 3 tot 35 keer zijn eigen gewicht aan water op.

Onderzoek uit 2016 vond basidiomyceetgisten in de cortex van macrolichenen bij 52 geslachten op zes continenten.

Door hun gevoeligheid voor vervuiling zijn korstmossen biomonitors; federale wetenschappers namen al meer dan 5.000 monsters.

Bodembewonende korstmossen leveren 75% van het winterdieet en 25% van het zomerdieet van de kariboe.

De bewering dat korstmossen 8% van de aarde bedekken, berust nergens op.

Artikelnavigatie

Inleiding

Wat is een korstmos? Een schimmel die samenleeft met een partner die aan fotosynthese doet, zo nauw verbonden dat de twee één lichaam lijken. Daarom staan korstmossen bij de schimmels ingedeeld en niet bij de planten, en daarom is de naam die je opzoekt die van de schimmelpartner. De schimmel is de mycobiont. De alg of cyanobacterie die hem voedt is de fotobiont, en samen vormen ze wat je voor je ziet: een samengesteld organisme.

Ze tellen is lastiger dan ze benoemen, en dat merk je zodra je twee bronnen naast elkaar legt. De Amerikaanse National Park Service komt alleen al voor Noord-Amerika op meer dan 3.600 soorten, terwijl het Intermountain Herbarium van Utah State University wereldwijd 13.500 tot 18.000 gelicheniseerde schimmels schat. Andere bronnen brengen dat wereldwijde getal boven de 20.000. De schattingen lopen bijna een factor twee uiteen, dus behandel elk getal dat je ziet als de beste gok van één lab en niet als een telling.

Eén getal wordt vaker herhaald dan alle andere. Je leest dat korstmossen 8% van het landoppervlak op aarde bedekken, en daar zit niets achter. Drotos, Larson en McMullin zochten in 2024 naar de bron. Ze vonden een opmerking zonder bronvermelding tijdens een universitair seminar in 1974. Daarachter lag een congresverslag uit 1987 dat niemand aan peer review had onderworpen. Geen van beide wordt door bewijs gedragen. Inmiddels hadden 76 wetenschappelijke artikelen het cijfer herhaald, 12 daarvan als vaststaand feit, en onderweg zie je het afdrijven van 6% naar 10%.

De korstmossen waar je langsloopt zijn niet één organisme en ook niet twee. De cijfers die er het vaakst over herhaald worden, zijn juist het minst gecontroleerd. De symbiose van korstmossen werd in 2016 lastiger uit te leggen, toen een team gistcellen aantrof in de buitenste laag van gewone macrolichenen. Ze doken op in 52 geslachten op zes continenten en brachten het nette beeld van twee partners aan het wankelen, het beeld dat in de meeste gidsen nog altijd staat.

Korstmossen zijn geen twee organismen

De schimmel bouwt het lichaam van een korstmos en de alg maakt de suiker. Dat staat al 140 jaar in de leerboeken. In 2016 kwam er een derde partner bij, toen onderzoekers basidiomyceetgist aantroffen in de buitenste laag van de korstmossen waar je langsloopt. De symbiose van korstmossen is een deal met drie partijen, en de gist dook op in 52 geslachten op zes continenten.

De gist is geen recente verstekeling. Zijn groep, de Cyphobasidiales, splitste zich ongeveer 200 miljoen jaar geleden af van de naaste verwanten. In één korstmosgeslacht, Bryoria, liep de hoeveelheid gist gelijk op met echte verschillen in uiterlijk die de schimmel- en alggenen niet konden verklaren. Symbiose met drie partners lijkt bij veel gewone korstmossen de standaardbouw te zijn.

De schimmelpartner, of mycobiont

  • Rol: De schimmel bouwt het lichaam van het korstmos en vormt de beschermende cortex, de wattige medulla en de structuren die zich aan de ondergrond vastgrijpen.
  • Naamgeving: Het korstmos draagt de wetenschappelijke naam van zijn schimmelpartner, en daarom worden korstmossen bij het schimmelrijk ingedeeld en niet bij de planten.
  • Diversiteit: Het Intermountain Herbarium van Utah State University schat het aantal gelicheniseerde schimmelsoorten op 13.500 tot 18.000, veruit de meeste daarvan ascomyceten, oftewel bekerzwammen.
  • Beperking: De schimmel maakt sporen zonder algpartner, dus een nieuwe schimmel moet zelf een alg vinden of hij gaat dood.

De fotosynthetische partner, of fotobiont

  • Rol: De fotobiont levert suikers aan de schimmelpartner en kan bestaan uit een of meer groenalgen, een cyanobacterie, of beide samen in één korstmos.
  • Diversiteit: Ongeveer 40 geslachten algen en cyanobacteriën duiken op in partnerschappen met korstmossen, en sommige korstmossen hebben drie of meer partners tegelijk.
  • Extra: Cyanobacteriële partners binden stikstofgas uit de lucht tot aminozuren, iets wat noch de schimmel noch een groenalg alleen voor elkaar krijgt.
  • Kleur: Groenalgen kleuren een nat korstmos helder groen, terwijl cyanobacteriën juist donkergroen, bruin of zwart geven.

De basidiomyceetgisten

  • Ontdekking: Spribille en collega's meldden in 2016 dat specifieke basidiomyceetgisten ingebed zitten in de cortex van veel gewone macrolichenen.
  • Bereik: De gisten verschenen in 52 korstmosgeslachten op zes continenten, waaronder 42 van de 56 bemonsterde geslachten in de familie Parmeliaceae.
  • Ouderdom: Op basis daarvan werd een nieuwe orde beschreven, de Cyphobasidiales, die zich ongeveer 200 miljoen jaar geleden van Cystobasidium afsplitste, toen de macrolichenen zich uitwaaierden.
  • Betekenis: De hoeveelheid gist liep gelijk op met verschillen in fenotype bij Bryoria die de genotypen van de ascomyceet en de alg op zichzelf niet konden verklaren.

Wat elke partner eraan overhoudt

  • De schimmel: Die krijgt een stabiele suikertoevoer zonder zelf bladeren, wortels of fotosynthesemachinerie te hoeven bouwen en onderhouden.
  • De alg: Volgens de ene lezing krijgt die beschutting en betere toegang tot mineralen binnen het beschermende lichaam dat de schimmel bouwt.
  • De discussie: De Amerikaanse Fish and Wildlife Service noemt ook de tegenovergestelde visie: dat de schimmel tot de helft van de suikers van de alg opneemt.
  • Het label: Daarom wordt de verhouding soms omschreven als dichter bij parasitisme dan bij het eerlijke partnerschap uit populaire teksten.

Mutualisme is het gebruikelijke label, en over de balans daarbinnen is het laatste woord nog niet gezegd. De ene lezing geeft de alg beschutting en makkelijker toegang tot mineralen in een lichaam dat ze zelf nooit zou kunnen bouwen. In de andere neemt de schimmel tot de helft van de suikers op die de alg maakt, en dat lijkt meer op parasitisme dan op een eerlijke ruil. Je mag het mutualisme noemen en de vraag toch openhouden.

Welke partner is dan het korstmos? De schimmel, volgens de naamgevingsafspraak. Elk korstmos draagt de wetenschappelijke naam van zijn mycobiont. De fotobiont krijgt geen eer, en zo belandt een partnerschap bij de schimmels. Het Intermountain Herbarium beschrijft elk korstmos als een klein ecosysteem in plaats van als één wezen. Samengesteld organisme is de kortere term, en die volstaat zolang je dat samenstel op drie leden of meer telt.

Here we show that many common lichens are composed of the known ascomycete, the photosynthesizing partner, and, unexpectedly, specific basidiomycete yeasts.
— Toby Spribille and colleagues, Science (2016), Science (2016)

De drie belangrijkste groeivormen

Vorm is waar je eerst op sorteert. Groeivormen van korstmossen lijken van een afstand in niets op elkaar, maar het lichaam dat je vasthoudt is bij de meeste soorten hetzelfde opgebouwd, en dat lichaam heeft een naam: de thallus. Bovenop zit de cortex, een huid van dikke, dicht opeengepakte schimmelcellen die zorgt voor bescherming en voor de kleur die je ziet. Daaronder komt de alglaag, dan een losse medulla van draadvormige schimmeldraden. Rhizinen grijpen aan de onderkant vast in schors of steen, en je kunt ze aanzien voor wortels, maar ze vervoeren helemaal geen water. Navelvormige soorten hebben geen rhizinen en houden zich vast met één centraal hechtorgaan.

De loep met 10x vergroting die ik in mijn jaszak heb, voelt koud tegen mijn oogkas op een grijze ochtend. Ik druk hem tegen een grafsteen en het korstvormige korstmos daar geeft me geen rand om onder te komen. Het zit plat tegen de steen vastgeklonken. Twee stappen verderop, op de eik bij het hek, steekt een bladvormig korstmos grijsgroene lobben omhoog, los genoeg om er een nagel onder te schuiven.

Vergelijking van groeivormen
GroeivormKorstvormigHoe het eruitziet
Platte korst, als spuitverf op het oppervlak
Hoe het vastzitVergroeid met de ondergrond, zonder aparte onderkantWaar je eerst kijktKale rots, stenen muren, grafstenen
GroeivormBladvormigHoe het eruitziet
Bladachtige lobben met randen die opkrullen
Hoe het vastzitRhizinen, of één centraal hechtorgaan bij navelvormige soortenWaar je eerst kijktBoomschors, takken, beschaduwde keien
GroeivormStruikvormigHoe het eruitziet
Struikachtig, in bosjes of hangend, driedimensionaal
Hoe het vastzitEén smal aanhechtingspunt aan de voetWaar je eerst kijktTwijgen, takken, open grond in koel bos
GroeivormSchubvormigHoe het eruitziet
Kleine overlappende schubben, deels korst en deels blad
Hoe het vastzitDe schubranden komen omhoog terwijl de basis vastzitWaar je eerst kijktBodem, rottend hout, bemoste rots
De USDA Forest Service en de U.S. Fish and Wildlife Service beschrijven drie hoofdgroeivormen; het Intermountain Herbarium van Utah State University telt schubvormig als vierde.

Die volgorde is ook de volgorde waarin ze op een kaal oppervlak verschijnen. Korstvormige soorten komen als eerste en liggen plat op de ondergrond, dus je krijgt er geen mesje onder. Bladvormige soorten groeien eroverheen en krullen hun randen omhoog. Het struikvormige korstmos komt als laatste en is van de drie het ingewikkeldst om naar te kijken: een struikje of een hangende baard die uitsteekt boven de ondergrond waarop hij is gegroeid.

Over het aantal zelf wordt nog gediscussieerd. Twee federale beschrijvingen houden het op drie vormen. Het Intermountain Herbarium van Utah State University noemt er vier en voegt het schubvormige korstmos toe: kleine overlappende schubben die halverwege een korst en een blad zitten. Reken erop dat je veldgids een van beide aantallen gebruikt. Geleikorstmossen trekken zich niets van het hele schema aan, want hun partners zitten door één uniforme laag heen gemengd in plaats van gestapeld in cortex, algen en medulla.

Hoe herken je een korstmos

Met vier controles, in deze volgorde, breng je de meeste exemplaren tot op het geslacht, en het geslacht is een redelijk doel voor iedereen met een loep. Korstmossen herkennen begint met de groeivorm, dan het oppervlak waarop ze groeien, dan de kleur in natte toestand, en dan de structuren aan de bovenkant. Foto's komen als laatste. Korstmosdeterminatie gaat mis als je met kleur begint, want kleur is juist het kenmerk dat met het weer verandert.

Afgelopen april zag ik een scheut water uit de tuinslang zich verspreiden over de kalkstenen keermuur langs de oprit. De grijze korst op het bovenste blok kleurde binnen een minuut helder groen en hield die kleur vast terwijl de steen eromheen opdroogde. Hetzelfde korstmos, twee kleuren, tien minuten na elkaar. Cortexcellen worden doorzichtig zodra ze water opnemen, waardoor de algencellen eronder zichtbaar worden.

Four Checks For An Identification
1
Read the growth form

Decide first whether the patch lies flat as a crust, lifts leaf-like lobes, or stands up shrubby and three-dimensional. That single call narrows the field faster than colour ever will.

2
Note the substrate

Record what it is growing on and how exposed the spot is: bark, dead wood, rock, soil, roof shingle or stone. Many species are tied closely to one kind of surface.

3
Wet it and watch the colour

Add a little water and wait a minute. The cortex turns transparent, so a grey patch flushes bright green with a green alga, or dark green to black with a cyanobacterium.

4
Look for structures

Check for powdery soredia, knobbly isidia and disc-shaped apothecia, then turn a lobe over to see rhizines or a single central holdfast.

Lichen substrate narrows the list before you look at anything else. De ondergrond beperkt de lijst nog voordat je naar iets anders kijkt. Heel wat soorten houden zich aan één oppervlak, of dat nu eikenschors, verweerd hekwerk of graniet is. De kleur van een nat en een droog korstmos is de volgende controle, en de USDA Forest Service zet de regel duidelijk neer. Een droog korstmos ziet er grijs uit of heeft de kleur van zijn eigen bovenste cortex. Maak het nat: helder groen wijst op een groenalg, terwijl donkergroen, bruin of zwart op een cyanobacterie wijst. Draai daarna een lob om. Rhizinen verankeren een bladvormig korstmos aan schors of steen en vervoeren geen water, terwijl een navelvormig korstmos zich met één centraal punt vasthoudt.

De structuren aan het oppervlak vertellen je hoe een korstmos zich verspreidt. Soredia zijn poederige korrels van algencellen omwikkeld met schimmeldraden, en één spikkeltje draagt beide partners tegelijk. Isidia doen hetzelfde werk, als stevige uitgroeisels die afbreken zodra een vogel of een mouw erlangs strijkt. Apothecia zijn de schijfvormige vruchtlichamen van de schimmel alleen. Hun sporen moeten dicht bij een geschikte alg landen voordat er weer een korstmos ontstaat.

Field Tip

Carry a hand lens and leave the lichen on its substrate. Growth is slow enough that a scraped patch takes years to fill back in, and a wetted lichen shows more in place than a dried fragment in a pocket.

Hoe korstmossen overleven zonder wortels

Een korstmos heeft geen wortels en geen vaatweefsel, dus er is geen xyleem of floëem dat water van het ene deel naar het andere brengt. Er is ook geen wasachtige cuticula. Wateropname bij korstmossen gebeurt over het hele oppervlak tegelijk, en alles wat in de lucht zweeft komt met het water mee naar binnen. Regen helpt. Nodig is het niet, en daarom vind je ze op kale rots waar niets anders kan drinken.

Het groen was terug voordat mijn koffie op was. Er was 's nachts geen regen gevallen, alleen mist van het veld. Ik keek naar de oude suikeresdoorn boven aan de tuin en de korst was in ongeveer een uur van lichtgrijs naar zacht groen gegaan. Een droog korstmos kan 3 tot 35 keer zijn eigen gewicht aan water opnemen, en dat water haalt het uit dauw, mist of gewoon vochtige lucht. In de middag was diezelfde plek weer grijs en broos.

Lichen Survival Facts
Water uptake
3 to 35 times its dry weight
Water source
Rain, dew, fog and humid air
Cuticle
None, so absorption is unfiltered
Vascular tissue
None, no xylem or phloem
Attachment
Rhizines or a central holdfast
Lifespan
Slow growth, hundreds of years

Zo overleven korstmossen droogte. De thallus droogt uit tot hij stijf is en volledig stilvalt, en start weer op zodra de lucht opnieuw vochtig wordt. Je betaalt daarvoor met de groeisnelheid: die is zo traag dat een plek die je met één hand kunt afdekken ouder kan zijn dan het huis erachter. Sommige leven honderden jaren, en geologen gebruiken die gestage groei om blootliggend gesteente te dateren.

Dat open oppervlak werkt twee kanten op. Zwavel en zware metalen komen er net zo makkelijk in als mist. Een korstmos kan het dus uithouden in extreme omgevingen en toch afsterven waar de lucht vuil is. Grootte biedt geen bescherming. Ze lopen uiteen van korsten ter grootte van een muntje tot slierten van ruim een meter lang, en baardmos (Usnea longissima) haalt die lengte. Het is ook een van de eerste soorten die verdwijnt zodra de lucht slecht wordt.

Korstmossen als graadmeters voor luchtkwaliteit

Veldploegen gebruiken korstmossen als indicatoren voor luchtvervuiling, en de methode is niet wat de meeste mensen zich erbij voorstellen. Niemand beoordeelt één plek op één boom. Onderzoekers nemen een heel gebied door en noteren welke soorten aanwezig zijn. Elke soort verdraagt een ander niveau van vervuiling, dus de namenlijst is je meetwaarde. Eén taai korstmos op een hekpaal zegt op zichzelf bijna niets.

Een korstmos heeft geen cuticula, dus niets houdt de lucht buiten. Het neemt koolstofdioxide op voor de fotosynthese en tegelijk alles wat er verder voorbijdrijft, en die verontreinigingen blijven in het weefsel zitten. Zie het als een passieve monsternemer en niet als een thermometer. Een thermometer geeft het moment weer waarop je kijkt. Een korstmos houdt maanden aan lucht in zijn lichaam vast: het vangt fijnstof op en zuigt zwavel, kwik en stikstof op.

Dit is geen randmethode. Wetenschappers van de Park Service en de Forest Service hebben meer dan 5.000 korstmosmonsters genomen verspreid over de Verenigde Staten. Dat werk vormt daar de ruggengraat van de biomonitoring met korstmossen, en het volgt drie problemen. Zwavel, in de lucht bekend als zwaveldioxide. Zware metalen zoals koper en lood. Stikstof. Te veel zwavel of zware metalen doden korstmossen direct of remmen hun groei, dus kale schors op een verder goede plek is op zichzelf al een bevinding.

Reading The Air From Lichens
Signs of cleaner air
  • Nitrogen-sensitive species still present alongside the tolerant ones
  • Long hanging species such as Usnea longissima out on the limbs
  • A varied community rather than a few survivors
  • Lichens spread across trunks, branches and stone alike
Signs of a pollution load
  • Nitrogen-loving species flourishing while sensitive species disappear
  • Sulfur or heavy metals such as copper and lead killing lichens or slowing growth
  • Bark and stone bare of lichen in a spot that otherwise suits them
  • Pollutants trapped in tissue that has no cuticle to block them

Stikstof laat een ander spoor na. Het signaal is een wisseling. Zodra stikstofminnende soorten een plek overnemen en stikstofgevoelige korstmossen eruit verdwijnen, zit er extra stikstof in de lucht. Die wisseling zie je voordat een enkel korstmos er ziek uitziet. Daarom worden bij een bio-indicatoronderzoek met korstmossen soorten geteld in plaats van ze stuk voor stuk een cijfer te geven.

Since each lichen has a preference for how clean the air needs to be, they can be used as an important tool for measuring air quality.
— U.S. National Park Service, National Park Service

Dieren die van korstmossen afhankelijk zijn

Elke veldgids koppelt rendieren aan korstmossen, en de cijfers achter dat beeld zijn hard. Bodembewonende korstmossen leveren 75% van het winterdieet van de kariboe en 25% van het zomerdieet. Rendiermos is de naam die je tegenkomt voor de bleke, vertakte mat die het meeste van dat voedsel levert. Richardson en collega's brachten die leefgebieden in Quebec en Labrador in kaart met drones en satellieten, en daar heerst Cladonia stellaris op de mat.

Die kuddes hebben het zwaar. De kariboe kreeg in 2016 de status kwetsbaar na een daling van 40% in de populatie tussen de jaren negentig en 2015. Korstmossen hebben na een brand tientallen jaren nodig om terug te groeien. Boreale bosbranden komen nu vaker voor en verbranden grotere oppervlakten, dus de rekensom is simpel. De kudde heeft de mat terug nodig, de mat heeft tientallen jaren nodig, en de volgende brand komt er eerder dan dat.

Wie afhankelijk is van korstmossen
DierKariboeWat het korstmos levertHet grootste deel van de winterbegrazingWat het onderzoek vastlegt
75% van het winterdieet en 25% van het zomerdieet
DierRendieren in Samische kuddesWat het korstmos levertBeheerd wintervoerWat het onderzoek vastlegtKorstmossen die de Sami oogsten als wintervoer
DierWapiti en elandWat het korstmos levertAanvullend voedselWat het onderzoek vastlegtGenoemd bij de grazers die korstmossen eten
DierKolibriesWat het korstmos levertNestmateriaalWat het onderzoek vastlegt
Lijken bij elke nestbouw korstmos te gebruiken
DierMuggenvangersWat het korstmos levertNestmateriaalWat het onderzoek vastlegtLijken eveneens in elk nest korstmos te gebruiken
DierWoestijnschapen in LibiëWat het korstmos levertNoodbegrazingWat het onderzoek vastlegtOverleven deels op korstvormige korstmossen op rotsen
Dieetcijfers van de kariboe uit Richardson et al. (PLOS ONE, 2023); gegevens over begrazing en nestbouw van de U.S. Fish and Wildlife Service en het Intermountain Herbarium van Utah State University.

Bekijk je korstmossen als voedsel voor dieren, dan reikt de lijst veel verder dan de kariboe. De U.S. Fish and Wildlife Service noteert wapiti's, elanden en andere grazers die ervan eten. De band tussen korstmossen en vogelnesten is nog constanter, want kolibries en muggenvangers lijken bij elke nestbouw korstmos te gebruiken. Haal het korstmos van een oud bosperceel en je neemt in één klap de boodschappen én het bouwmateriaal weg.

Veelvoorkomende mythes

Mythe

Korstmossen zijn planten die op bomen groeien en langzaam de schors wurgen waaraan ze zich vastklampen.

Realiteit

Korstmossen zijn schimmels met een fotosynthetische partner. Ze hebben geen vaatweefsel en halen water en voedingsstoffen uit lucht en regen, niet uit de boom.

Mythe

Elk korstmos is één schimmel met één alg, een partnerschap dat de wetenschap ruim een eeuw geleden al had uitgezocht.

Realiteit

Spribille en collega's toonden in 2016 aan dat basidiomyceetgisten in de cortex van macrolichenen zitten, verspreid over 52 geslachten op zes continenten.

Mythe

Korstmossen bedekken ongeveer 8% van het landoppervlak van de aarde, een cijfer dat in leerboeken en natuurteksten wordt herhaald.

Realiteit

Drotos, Larson en McMullin herleidden dat cijfer tot een opmerking zonder bronvermelding op een seminar in 1974 en vonden in geen enkele bron bewijs ervoor.

Mythe

Groene korstmossen zijn gezond en grijze gaan dood, dus aan de kleur zie je hoe het met een plek gaat.

Realiteit

Kleur volgt het vocht. Droge cortexcellen zien er grijs uit; nat worden ze doorzichtig en schijnen de algencellen eronder groen door.

Mythe

Een korstmospartnerschap is een eerlijke ruil waarbij beide partners evenveel winnen bij het samenleven.

Realiteit

De Fish and Wildlife Service presenteert beide lezingen, waaronder de visie dat de schimmel tot de helft van de suikers van de alg opneemt.

Conclusie

Begin met water. Maak een grijze plek op een muur of stam nat, wacht een minuut, en de kleurverandering vertelt je wat erin leeft. De USDA Forest Service beschrijft de regel helder. Natte groenalgen lichten helder groen op, terwijl cyanobacteriën donkergroen, bruin of zwart worden. De test kost niets, werkt op elke ondergrond in elk seizoen en is de enige stap in korstmosdeterminatie die nooit van een boek afhangt.

Alles daarna is herhaling. Benoem de vorm, noteer waarop het groeit, en kom na de volgende regenbui terug bij dezelfde plek. Zes keer kijken is genoeg om er een gewoonte van te maken.

Wees eerlijk over waar dit ophoudt. Groeivorm en ondergrond brengen je tot een kleine groep kandidaten en niet verder. Om de meeste plekken een soortnaam te geven heb je chemische druppeltests en een sleutel voor je eigen regio nodig. Een foto vergelijken met een galerij op internet zet je vaker op het verkeerde been dan dat het helpt. Koop de veldgids voor jouw provincie of regio, en behandel tot die tijd de groeivormen van korstmossen als het deel van het antwoord dat je op eigen kracht kunt vertrouwen.

De beste maand voor dit werk is een koude. Kale takken brengen de hangende en struikvormige soorten op ooghoogte, en het licht bereikt de stam op een manier die onder vol zomerblad nooit lukt. Waar zoek je dan naar korstmossen? Begin bij oude schors en een ongeverfde stenen muur. Vergelijk daarna korstmossen op bomen langs een drukke weg met korstmossen op bomen ver daarvandaan. Eén stam langs de weg met twee taaie soorten tegenover een rustige stam met een stuk of twaalf: dat is een meting van de luchtkwaliteit, en je hebt er geen apparatuur voor nodig.

De stelling houdt stand. Korstmossen zijn niet één organisme en niet twee, en de cijfers die er het vaakst over herhaald worden, zijn juist die met de minste onderbouwing. Het team dat de bewering over 8% landbedekking terugvoerde op een terloopse opmerking tijdens een seminar in 1974, sloot het artikel af zonder vervangend getal, en daar kun je het eerlijkheidshalve het beste bij laten.

Woordenlijst

Composite organism
A single visible body made of two or more different organisms living together, which is what a lichen is.
Cortex
The tough outer layer of packed fungal cells that protects a lichen and gives it its dry colour.
Crustose
A growth form in which the lichen lies completely flat against its surface, like spray paint.
Medulla
The loose, cotton-like inner layer of fungal threads that sits below the algal layer of a lichen.
Mycobiont
The fungal partner in a lichen, which builds the body and gives the lichen its scientific name.
Photobiont
The photosynthetic partner in a lichen, either a green alga or a cyanobacterium, that supplies sugars to the fungus.
Rhizines
Root-like threads that anchor a lichen to bark or rock but carry no water or nutrients.
Thallus
The whole body of a lichen, which has no roots, stems or leaves.

Externe bronnen

Veelgestelde vragen

Is een korstmos een plant, een schimmel of iets anders?

Geen plant en ook geen enkelvoudig organisme. Een korstmos is een schimmel die samenleeft met een fotosynthetische partner, en de schimmelpartner geeft het korstmos zijn wetenschappelijke naam.

Waar groeien korstmossen?

Vrijwel overal waar licht komt en de lucht schoon genoeg is. Veelvoorkomende plekken zijn:

  • Boomschors en takken, vooral in ouder bos
  • Rots, stenen muren, grafstenen en dakpannen
  • Open bodem en grond, waar bodembewonende korstmossen matten vormen
  • Woestijnen, toendra en kusten waar weinig anders overleeft

Hoe zie je het verschil tussen een korstmos en mos?

Mos is een plant met kleine blaadjes en stengeltjes die groen blijven. Een korstmos heeft geen blaadjes, voelt korstig of leerachtig aan en verkleurt van grijs naar groen zodra het water opneemt.

Moet je korstmos van bomen of daken verwijderen?

Van bomen meestal niet. Korstmossen hebben geen vaatweefsel en halen water en voedingsstoffen uit lucht en regen, dus de schors dient alleen als aanhechtingsplek.

Wat doodt korstmossen op natuurlijke wijze?

Luchtvervuiling en brand. De Park Service noemt zwavel, zware metalen zoals koper en lood, en stikstof als vervuilers die korstmossen doden of hun groei remmen, en korstmossen hebben na een brand tientallen jaren nodig om te herstellen.

Is het veilig om korstmossen aan te raken?

De hier gebruikte federale en universitaire bronnen melden geen gevaar bij het aanraken van korstmossen. Het grotere probleem zit andersom: korstmossen groeien traag, dus een weggeschraapte plek heeft jaren nodig om terug te komen.

Zijn korstmossen eetbaar?

Sommige worden gegeten, maar niet zomaar. Korstmossen maken ongeveer 400 secundaire stoffen die grazende dieren afschrikken, en de bronnen hier gaan over gebruik door dieren en traditioneel gebruik door mensen, niet over een lijst van wat veilig te eten is.

Waar gebruiken mensen korstmossen voor?

In de bronnen komen vier toepassingen naar voren:

  • Kleurstoffen, waarbij lakmoespapier vandaag de dag de enige commercieel belangrijke korstmoskleurstof is
  • Wintervoer, geoogst door de Sami voor rendieren
  • Metingen van de luchtkwaliteit door de Park Service en de Forest Service
  • Traditionele en moderne geneesmiddelen op basis van secundaire stoffen uit korstmossen

Wat zijn de medicinale toepassingen van korstmos?

Het Intermountain Herbarium van Utah State University meldt ongeveer 400 bekende secundaire stoffen uit korstmossen, waarvan wordt gedacht dat ze beschermen tegen ziekte en parasieten, en merkt op dat sommige worden gebruikt als antivirale en antibacteriële medicijnen.

Waarom zijn korstmossen belangrijk voor een ecosysteem?

Ze komen als eerste en houden veel bij elkaar. Belangrijke rollen zijn:

  • Pioniers die kale grond klaarmaken voor andere organismen
  • Wintervoedsel dat 75% van het dieet van de kariboe levert
  • Nestmateriaal voor kolibries en muggenvangers
  • Stikstofbinding waar een cyanobacterie de partner is
Verder lezen