Let op blaadjes. Mos draagt kleine groene blaadjes op stengeltjes, klein maar echt, en een korstmos heeft die helemaal niet. Die ene controle beslist korstmos versus mos op vrijwel elke steen, stam of schuttinglat waar je langsloopt. Een korstmos is geen plant. Het zijn twee organismen die als één leven, een schimmel gekoppeld aan een alg of een cyanobacterie, en de schimmelpartner bouwt het hele lichaam dat je ziet.
Afgelopen april ging ik met een loep langs het houten hek onder in de tuin, verweerde lat voor verweerde lat. Het groene dons op de schaduwkant viel uiteen in honderden blaadjes die in spiralen langs korte stengeltjes omhoog liepen. Een centimeter of tien verderop lag een bleekgrijze korst plat tegen het hout, en daar vond ik nergens blaadjes in. Alleen een huid over een gekleurde laag, met rhizinen vastgegrepen in de houtnerf.
Het verschil tussen korstmos en mos is een verschil in bouwplan. Mos vormt onderdelen die je kunt benoemen, blaadjes en stengels, en je kunt een blaadje terugvolgen naar de stengel waarop het zit. Een korstmos heeft in plaats daarvan drie lagen. Aan de buitenkant zit een cortex, daaronder een algenlaag die het voedsel maakt, en daaronder een losse merglaag van schimmeldraden. Rhizinen houden het korstmos op de schors, maar ze verplaatsen helemaal geen water, en het lichaam heeft geen xyleem, geen floëem en geen wasachtige huid om vocht binnen te houden.
Met drie controles herken je een korstmos in het veld, en voor de eerste heb je een loep nodig. Begin bij de blaadjes. Mos laat ze meteen zien, in nette spiralen langs elke stengel, en een korstmos nooit, hoe groen en mosachtig de plek van een stap afstand ook lijkt. Zie je bij tien keer vergroting geen blaadjes, dan kijk je niet naar mos.
Maak daarna een klein stukje nat en wacht een minuut. Mos blijft hetzelfde groen als het al was, terwijl een grijs korstmos felgroen opkleurt doordat de cortexcellen doorzichtig worden en de algen eronder doorschijnen. Een korstmos met een cyanobacterie als partner wordt juist donkergroen, bruin of zwart. Die omslag is zo sterk omdat een droog korstmos 3 tot 35 keer zijn eigen gewicht aan water opneemt, een bereik dat is gemeten bij het Intermountain Herbarium van Utah State University. Niets met een wasachtige cuticula kan zo drinken.
De derde controle is de vorm, en die beslist korstmos versus mos al op armlengte. Korstmossen groeien in drie hoofdvormen, en zodra je die kunt benoemen twijfel je niet meer bij grijze plekken op steen.
Mos neemt nooit een van die vormen aan. Het vormt een laag kussen of een losse mat van rechtopstaande scheuten, zacht en gelijkmatig over de hele plek, en je kunt met je vingers één stengeltje lostrekken en de blaadjes erlangs omhoog zien lopen. Een korstvormig korstmos laat zich zo niet lostrekken. Je moet het eraf schrapen, en de korst breekt in plaats van los te komen, omdat hij in het oppervlak is gegroeid in plaats van erop te liggen. Bladvormige lobben laten zich wel afpellen, en die scheuren als nat papier.
Beide groeien op dezelfde stam en dezelfde muur, vaak op één plank, dus onderzoek een klein stukje in plaats van de hele plek van een afstand te beoordelen. Kies een plek die je met de loep kunt overzien en werk dat vierkantje af. Gemengde begroeiing is normaal op oude latten en op beschaduwde schors aan de noordkant. Beide vinden is geen mislukte determinatie. Het vertelt je dat het hout vochtig blijft en dat niemand het in jaren heeft schoongeschraapt.
Lees het volledige artikel: Korstmossen: wat ze zijn en hoe je ze herkent