Boom · Theaceae
Franklinboom
Franklinia alatamaha
Hoewel deze boom aan het begin van de negentiende eeuw uit zijn wilde thuis verdween, beloont hij je nog steeds met bloemen in de nazomer en vurige herfstbladeren.
Volle zon
Elke 3–7 dagen
tot -29°C
3–7,6 m
Overzicht
Weinig bomen dragen een verhaal zoals de Franklinboom, een kleine bloeiende soort uit de theefamilie die nergens meer in het wild groeit. Langs de rivier de Altamaha in Georgia stuitten John en William Bartram er in de jaren 1760 op en namen ze zaad mee naar huis, en die ene verzameling is de ouder van elke Franklinia die vandaag groeit. De wilde bomen waren tegen het begin van de negentiende eeuw voorgoed verdwenen.
Het geschenk aan een tuin komt aan het eind van het jaar, wanneer het schouwspel arriveert. Kelkvormige witte bloemen met in het midden een uitbarsting van gouden meeldraden openen van de nazomer tot begin herfst, vaak tegen bladeren die al diep rood en oranje zijn verkleurd. De boom houdt een vriendelijk formaat aan en groeit tot 3 tot 7,6 m als een langzame boom met één stam of als een kleine boom met meerdere stammen.
Dit alles komt niet zonder moeite, en dat is goed om te weten voordat je begint. De Franklinboom is veeleisend om te kweken, kieskeurig over drainage, en gevoelig voor wortelrot in de verkeerde grond. Zet hem in koele, vochtige, scherp doorlatende zure grond, houd hem uit de buurt van klei en hitte, en je maakt een echte kans op een van de meest bijzondere bomen die een tuin kan herbergen.
Verzorging
De korte versie: volle zon tot halfschaduw in rijke, zure, scherp doorlatende grond die nooit nat blijft staan. Houd de grond gelijkmatig vochtig, bescherm de boom tegen hitte, droogte en klei, en houd vooral wortelrot op afstand, en hij beloont je zorg.
Licht
Streef ernaar je Franklinboom volle zon tot halfschaduw te geven, en hij zal het je danken. Sterk licht brengt de beste bloemen en kleur naar boven, terwijl een vleugje schaduw tijdens de felste uren van de dag hem comfortabel houdt waar de zomers warm worden.
Water
De kern van de verzorging van deze boom is de grond consequent vochtig maar nooit verzadigd houden. Hij verdraagt geen droogte en geen natte voeten, dus geef water tijdens droge periodes en zorg er tegelijk voor dat de grond makkelijk afwatert. Verzadigde grond is wat de deur opent naar de wortelrot die de meeste Franklinbomen fataal wordt, dus kies liever voor vochtig dan voor drassig.
Bodem
Plant je boom in organisch rijke, goed doorlatende, zure zandleemgrond met een pH tussen 4,5 en 6,0. Vrije afwatering telt net zo zwaar als vruchtbaarheid, dus meng er volop organisch materiaal doorheen en mijd zware klei.
Temperatuur
Gelukkig verdraagt deze boom een breed temperatuurbereik, van ruwweg -29°C tot 35°C, wat hem in USDA-zones 5 tot en met 8 plaatst. Lange periodes van hitte bevallen hem niet, dus de koelere kant van dat bereik is waar hij het beste tot zijn recht komt.
Luchtvochtigheid
Gewone buitenluchtvochtigheid bevalt hem prima, zonder een streefgetal om achteraan te jagen. Goede drainage en zachte luchtcirculatie doen veel meer voor zijn gezondheid dan enig vocht in de lucht.
Bemesting
Geef in het voorjaar een voeding met een zure, langzaam vrijkomende meststof bedoeld voor zuurminnende planten. Eén voedingsbeurt per seizoen doet het werk prima, en de keuze voor een meststof die past bij zijn voorkeur voor zure grond houdt hem gestaag groeien.
Snoeien
Je zult blij zijn te horen dat de Franklinboom nauwelijks snoei nodig heeft. Verwijder dode, beschadigde of kruisende takken aan het eind van de winter, en gebruik dat moment ook om hem te vormen als je hem naar een vorm met één stam wilt sturen.
Verpotten
Een boom in volle grond heeft nooit verpotten nodig, en zelfs een boom in een pot gaat zelden naar een grotere maat. Als de wortels de pot beginnen te omcirkelen, door de afwateringsgaten naar buiten steken, of water er zo doorheen loopt, vertelt je pot-boom je stilletjes dat hij zijn thuis is ontgroeid.
Formaat & plantafstand
Kijk uit naar een volwassen hoogte van 3 tot 7,6 m en een breedte van 1,8 tot 4,6 m. Geef hem open ruimte om als solitair te schitteren, waar die late bloemen en die herfstkleur alle bewondering kunnen krijgen die ze verdienen.
Wanneer planten
Deze boom houdt een traag, koelseizoen-ritme aan dat makkelijk te volgen is. Zaai zaad aan het eind van de winter tot vroeg in het voorjaar, zodra het zijn koudestratificatie heeft doorgemaakt, zet jonge bomen in het voorjaar buiten na de laatste vorst of vroeg in de herfst, en kijk uit naar bloemen vanaf de nazomer tot de eerste vorst.
Gebruikelijke maanden voor een gematigd klimaat: begin eerder in warme zones, later waar voorjaarsvorst lang aanhoudt.
- Zaaien: late winter tot vroege lente, na koude stratificatie
- Planten: lente na de laatste vorst of vroege herfst
- Oogsten: late zomer tot vroege herfst (juli tot de eerste vorst)
Winterhardheid
Temperatuur: tot -29°C
Problemen oplossen
Bijna elke tegenslag bij een Franklinboom is terug te voeren op de wortels en het water waarin ze staan, en het goede nieuws is dat de meeste problemen te verhelpen zijn als je ze op tijd opmerkt. Leer rot te onderscheiden van verwelking en van gewone droogte, want elk vraagt om een andere aanpak. Vergelijk hieronder wat je ziet en grijp vroeg in, en je geeft je boom de beste kans.
Snelle verwelking en afstervende takken boven verzwarte wortels
Als je boom snel verwelkt, vergeelt en takken begint te verliezen, is Phytophthora-wortelrot de waarschijnlijke boosdoener, en dat blijft de belangrijkste doodsoorzaak voor deze soort. Het nestelt zich in drassige, verdichte of kleigrond waar water rond de wortels blijft hangen, en een snelle graafactie onthult donkere, zachte wortels en een stambasis die zijn kleur heeft verloren. Een boom die te ver heen is, kan niet meer gered worden, dus het vriendelijkste wat je voor de rest kunt doen, is de drainage meteen verbeteren, eventuele overlevers op een verhoogde heuvel van vrij doorlatende zure grond zetten, en de ergste gevallen verwijderen zodat het probleem zich niet verder verspreidt.
Oplossing:
- Verbeter de drainage onmiddellijk en stop met te veel water geven
- Plant of verplant naar een verhoogde border of heuvel van goed doorlatende, organisch rijke zure grond
- Verwijder en vernietig zwaar aangetaste planten om verspreiding te beperken
Hangend blad, ook al staan de wortels in goed doorlatende grond
Soms hangt een boom en verliest hij takken, zelfs als de grond goed afwatert en aangenaam vochtig blijft, en dat wijst ofwel op verwelkingsziekte, waar deze soort gevoelig voor is, ofwel op eenvoudige droogtestress, want de boom heeft geen geduld voor droge grond. Geen paniek, want de aanpak is mild en haalbaar: knip de aangetaste takken weg en ruim ze op, en houd de grond daarna gelijkmatig vochtig zonder hem ooit nat te laten worden. Je beste verzekering is een koele, vochtige, goed doorlatende zure standplaats die de boom hitte, droogte en vervuiling bespaart.
Oplossing:
- Verwijder en ruim aangetaste takken op
- Houd de bodemvochtigheid gelijkmatig zonder verzadiging
- Vermijd het stressen van de plant met droogte, hitte of verplanten
Aangeknabbelde, ingekeepte bladeren die tot op de nerven zijn kaalgevreten
Bladeren die er rafelig, ingekeept of tot op de nerven kaalgevreten uitzien, wijzen meestal op bladwesplarven die tijdens de groeimaanden aan het grazen zijn, en dit is makkelijk te verhelpen. Bij een jonge boom kun je ze gewoon met je vingers wegplukken of met een stevige straal uit de tuinslang wegspoelen. Bewaar insecticide voor een echte uitbraak, en kijk regelmatig naar de bladeren zodat je de larven vroeg tegenkomt, terwijl het er nog maar een paar zijn.
Oplossing:
- Pluk larven met de hand van kleine bomen
- Gebruik een krachtige waterstraal om larven los te spuiten
- Behandel alleen met een geschikt insecticide als de plaag zwaar is
Giftigheid
Hier is geruststellend nieuws als je je huis deelt met dieren: de Franklinboom is niet giftig. Je vindt hem niet op de lijsten van planten die katten of honden vergiftigen, en hetzelfde geldt voor de andere dieren die door een tuin zwerven. Een huisdier dat op een blad kauwt, kan hooguit een kortstondig maagje van streek krijgen door de vezels, en niets ergers dan dat.
Veilig voor
Mensen · Katten · Honden · Paarden · Konijnen · Vee · Vogels
Katten Veilig
Je kunt gerust zijn als een nieuwsgierige kat van een blad proeft, want deze boom bevat geen bekende gifstoffen. Het ergste wat een flinke hap van welke niet-voedselplant dan ook meestal doet, is wat kwijlen of een voorbijgaand maagje van streek dat vanzelf overgaat.
Honden Veilig
Een hond kan aan het blad knabbelen zonder er last van te krijgen, want de boom staat niet op de lijsten van planten die honden vergiftigen. Zelfs na een flink feestmaal zie je hoogstens wat licht braken dat snel overgaat.
Paarden Veilig
De bladeren, schors en bloemen bevatten niets giftigs voor paarden, dus een hapje in het voorbijgaan is helemaal prima.
Konijnen Veilig
Konijnen mogen veilig van de bladeren knabbelen. Geef ze eerst gewoon een klein beetje, zoals je bij elk nieuw groen zou doen, zodat hun spijsvertering de tijd krijgt om eraan te wennen.
Vee Veilig
Runderen, geiten en schapen hoeven van deze boom geen vergiftiging te vrezen, en een verdwaalde hap in de wei zal ze totaal niet deren.
Vogels Veilig
Er is hier geen chemisch gevaar voor vogels, of ze nu tussen de takken rusten of aan de zaaddozen pikken.
Mensen Veilig
Geen enkel deel van de Franklinboom is giftig voor mensen, dus je hoeft je geen zorgen te maken over een verdwaald blaadje. Het is echter geen voedselplant, dus er is simpelweg geen reden om hem te eten.
Er zijn geen speciale voorzorgsmaatregelen nodig voor huisdieren, al kan het eten van elke niet-voedselplant een lichte maagklacht veroorzaken.
Variëteiten
De soort zelf heeft geen tuincultivars, maar een hybride en een paar naaste verwanten uit de theefamilie zijn de moeite waard om te leren kennen.
x Gordlinia grandiflora (Berg-Gordlinia)
Ontstaan aan NC State in 2002 door Franklinia met Gordonia te kruisen, groeit deze halfgroenblijvende hybride sneller dan beide ouders en opent hij grotere bloemen tot 13 cm breed.
Gordonia lasianthus (Loblolly Bay)
Een groenblijvende neef uit dezelfde theefamilie, wiens winterhardheid als een van de ouders is doorgegeven aan de Gordlinia-hybride.
Verwanten Schima en Stewartia
Schima en Stewartia vullen de bredere kring van verwanten van de Franklinboom aan binnen de theefamilie (Theaceae), waarbij Schima, Gordonia en Franklinia samen een plek delen in de tribus Gordonieae.
Zo vermeerder je
Meer Franklinbomen kweken beloont geduld en een mild oog voor de af en toe mislukte poging. Zaad is de betrouwbare weg, terwijl stekken een gok is die je het beste bewaart voor wanneer je planten over hebt.
ZaadGemiddeld
Zaai van eind winter tot voorjaar, na koudestratificatie · Meerdere jaren tot bloeigrootte
Kweken uit zaad is de beproefde manier om deze boom op te kweken, gewonnen uit de houtige zaaddozen, net zoals elke gecultiveerde Franklinia afstamt van de oorspronkelijke vondst van de Bartrams. Laat het zaad eerst een periode van koudestratificatie doormaken, en zaai het dan vanaf het eind van de winter tot in het voorjaar. Houd rekening met een lange wachttijd, want een jonge zaailing heeft meerdere jaren nodig voordat hij bloeigrootte bereikt.
StengelstekkenVeeleisend
Zachthoutstek in de zomer · Traag en lastig om te bewortelen
Wil je een andere weg proberen, dan is zachthoutstek in de zomer een poging waard, al slaan er maar weinig aan. Ze bewortelen traag en met tegenzin, en deze soort verzet zich tegen elke methode om aan te slaan, dus laat je niet ontmoedigen als er meerdere mislukken voordat er eindelijk één wortel schiet.
Mythes
Wilde Franklinbomen zijn nog te vinden langs de rivier de Altamaha in Georgia.
Ondanks vele zoektochten is er niet één wilde plant opgedoken, en de boom ontbreekt in het wild sinds het begin van de negentiende eeuw. Elke Franklinboom die vandaag leeft, is terug te voeren op zaad dat de Bartrams verzamelden voordat de soort verdween uit de enige plek waar hij ooit groeide.
Iets zo zeldzaams en gewilds moet toch makkelijk genoeg zijn om in elke tuin te kweken.
Zeldzaam zijn zegt niets over makkelijk zijn, en deze boom heeft een welverdiende reputatie als lastig. Wortelrot eist hem snel op, en hij weigert klei, natte voeten, droogte, hitte en vervuiling stuk voor stuk. Geef hem koele, vochtige, scherp doorlatende zure grond, of reken erop dat je hem verliest.