Inleiding
Reuzenberenklauw staat federaal op de lijst van schadelijk onkruid, en het sap verbrandt de menselijke huid in de zon. Botanici noemen hem Heracleum mantegazzianum. De plant groeit hoger dan een mens, en één bloemscherm kan 76 cm breed worden. Vind je er een, dan is het de bedoeling dat je hem herkent en meldt. Zelf de strijd aangaan is de verkeerde eerste stap; getrainde ploegen met goede uitrusting doen dat werk veel beter.
Het sap bevat een groep stoffen die furanocumarines heten, en die halen de eigen bescherming van je huid tegen de zon weg. De verbranding die volgt heeft een medische naam, fytofotodermatitis, en kan plekken achterlaten die maanden blijven. NYSDEC meldt dat een reactie al 15 minuten nadat het sap op de huid komt kan optreden, met pijnlijke blaren binnen 48 uur. Zweet en dauw maken het erger. Elk deel van de plant bevat sap, dus behandel elk contact als blootstelling.
De meeste gidsen over deze plant zijn geschreven voor Britse tuinen en leunen op één kenmerk dat niet standhoudt. Paarse vlekken zitten op heel wat stengels van reuzenberenklauw, maar dat kenmerk is niet constant, dus vlekken alleen bewijzen niets. Die gidsen slaan ook het deel over dat bepaalt of je werk beklijft. Zaad blijft langer dan vijf jaar kiemkrachtig in de bodem, en bestrijding betekent 3 tot 5 jaar monitoren nadat de laatste plant weg is.
Reuzenberenklauw kwam in 1917 als sierplant naar de Verenigde Staten. Mensen kweekten hem ook voor de bijenteelt en gebruikten de zaden als specerij; zo is een plant die zo gevaarlijk is met opzet aangeplant. Fotografeer een verdachte plant van een afstandje en stuur de foto naar de landbouwdienst van je staat of leg hem vast op iMapInvasives. Maai hem nooit en snij hem niet af, want sap kan 0,9 tot 1,2 m ver spatten vanaf een gebroken stengel.
Reuzenberenklauw herkennen voordat je hem aanraakt
Reuzenberenklauw herkennen komt neer op drie controles in een vaste volgorde: eerst het formaat, dan de bladvorm, dan het aantal stralen in een bloemscherm. Doe alle drie vanaf een paar passen afstand. Volgroeide bloeiende planten worden ongeveer 2,4 tot 6 m hoog, en die marge is groot omdat elke staatsdienst een ander getal noemt. Metingen in Virginia komen voor een typische plant uit op 1,8 tot 2,4 m, met één exemplaar van 5,5 m.
De stengel van de reuzenberenklauw vertelt je meer dan de hoogte. Hij is hol en geribbeld, bedekt met grove witte borstelharen, en kan bij een volgroeide plant tot 15 cm dik worden. Donker roodpaarse vlekken zitten op heel wat exemplaren. Die vlekken komen vaak voor, maar zijn niet constant binnen de soort, dus ze geven nooit op zichzelf de doorslag.
Kijk daarna naar de bladeren. Eén samengesteld blad wordt in het uiterste geval 2,4 m breed, groter dan wat er verder ook maar in een berm of sloot groeit. De diep ingesneden bladeren lopen uit in scherpe, spitse slippen, waardoor de omtrek rafelig oogt. Bladeren van de Amerikaanse berenklauw blijven breder en meer blokvormig, en dat verschil in insnijding is de nuttigste controle die je hebt vanaf veilige afstand.
Algemeen formaat
- Hoogte: Volgroeide bloeiende planten halen ongeveer 2,4 tot 6 m, tegenover een gemeten maximum van 3 m voor de inheemse Amerikaanse berenklauw.
- Stengel: Holle geribbelde stengels meten 5 tot 10 cm in doorsnee, met een door Virginia Tech genoteerd maximum van 15 cm.
- Eerste jaar: In jaar één is de plant alleen een lage, bossige rozet, dus formaat alleen verraadt een jonge plant niet.
Stengeloppervlak en borstelharen
- Structuur: Grove witte haren en stijve borstels bedekken de stengel en de bladstelen, waardoor hij van een afstand ruw en stekelig oogt.
- Vlekken: Donker roodpaarse vlekken zitten vaak op de stengel, maar het verschilt per plant en ze zijn op zichzelf niet genoeg voor een determinatie.
- Sap: Alle delen van de plant bevatten het heldere, waterige sap, dus een haartje dat door je mouw afbreekt is al genoeg om het vrij te laten komen.
Bladvorm en insnijding
- Grootte: Samengestelde bladeren worden tot 1,5 m breed, met een door Virginia Tech gemeten maximum van 2,4 m.
- Insnijding: De bladeren zijn diep gelobd met scherp toegespitste slippen en een sterk ingesneden omtrek.
- Vergelijking: Bladeren van de Amerikaanse berenklauw ogen meer eirond en blokvormiger, en dat is het nuttigste verschil tussen beide planten.
Bloemscherm en aantal stralen
- Scherm: Vlakke witte schermen worden tot 76 cm breed en bestaan uit veel kleine bloemetjes met vijf kroonblaadjes.
- Stralen: Tel de spaken die vanuit de steel uitwaaieren: reuzenberenklauw heeft meer dan 50 stralen, Amerikaanse berenklauw minder dan 30.
- Bloeitijd: De bloei loopt ruwweg van half mei tot en met juli, waarbij NYSDEC de piek noteert van eind juni tot half juli.
Loop de stappen af bij één verdachte plant. Stel: een groep witbloeiende planten op een slootkant steekt boven de 1,8 m hoge schutting erachter uit, dus het formaat houdt hem in beeld en sluit vrijwel alles uit wat daar groeit. Een blad onderaan is ingesneden in scherpe, gekartelde delen in plaats van in brede, blokvormige, en dat brengt je dichterbij. Daarna geeft het aantal stralen de doorslag. Meer dan 50 spaken in één scherm wijst op reuzenberenklauw, minder dan 30 op de Amerikaanse berenklauw.
Virginia Cooperative Extension calls purple stem spotting frequent but inconsistent for the species, so check leaf dissection, overall scale and ray count before you decide.
Dubbelgangers waar mensen in trappen
"Dat is die gevaarlijke, toch?" vroeg de man van de volkstuin ernaast, terwijl hij met zijn plantschepje wees naar een wit bloemscherm dat hoger reikte dan zijn schuurtje. Ik bekeek het scherm en telde 22 spaken. Zijn plant was Amerikaanse berenklauw. Die komt niet veel hoger dan 3 m en heeft minder dan 30 stralen per scherm, terwijl een scherm van reuzenberenklauw op meer dan 50 uitkomt.
Hoogte is het slechtste kenmerk om mee te beginnen. Een plant in het eerste jaar blijft laag als rozet, en een Amerikaanse berenklauw op rijke, vochtige grond kan er voor een voorbijganger nog altijd angstaanjagend uitzien. Tel liever de stralen en kijk naar de bladrand, want de omtrek van het blad klopt bij elk formaat en de stralen geven bij een bloeiende plant de doorslag. Virginia Cooperative Extension mat beide planten op. De tabel hieronder zet reuzenberenklauw tegenover Amerikaanse berenklauw, kenmerk voor kenmerk, en schermbloemigen herken je vaker aan de laatste twee rijen dan aan de eerste.
De Amerikaanse berenklauw levert de meeste vergissingen op. Maar hij staat niet alleen. Gevlekte scheerling, wilde peen, engelwortel, vlier, karmozijnbes en hoge wilde sla worden ook allemaal voor deze plant aangezien. Dat zijn zes extra kansen om ernaast te zitten bij iets wat je kan verbranden, dus tel je stralen voordat je een naam plakt op wat je ziet.
Dan is er nog reuzenberenklauw versus gewone berenklauw. Dat onderscheid is lastiger. Drie nauw verwante Euraziatische Heracleum-soorten delen kenmerken en kunnen onderling kruisen, dus botanici behandelen de hele groep soms als één Heracleum mantegazzianum-complex. Kun je ze ter plekke niet uit elkaar houden, ga er dan van uit dat je plant de gevaarlijke is en houd blote huid weg van de hele plant.
Sap, zonlicht en huidschade
De verbranding komt niet van het aanraken alleen. Sap van reuzenberenklauw bevat furanocumarines, stoffen die je huid haar eigen bescherming tegen ultraviolet licht ontnemen. Het zonlicht doet de rest. Elk deel van de plant bevat dat sap, dus een geknakte bladsteel is net zo gevaarlijk als een doorgesneden stengel. Het sap kan 0,9 tot 1,2 m ver spatten als een plant wordt gesneden of beschadigd. Een grastrimmer verandert één plant in een nevel.
Waarom doet sap op je huid eerst niets? De furanocumarines hebben ultraviolet licht nodig om te reageren, dus binnen of na zonsondergang ziet je arm er prima uit en voelt hij ook prima. Dat is de valkuil. Wassen kan alsnog niet wachten, want het sap blijft zitten en reageert zodra er daglicht bij komt, en warmte en vocht zoals zweet of dauw maken de reactie erger. Was het zo snel mogelijk af met water en zeep, dek de huid daarna af en houd hem uit de zon.
Within 15 minutes
The skin reaction can begin this fast once sap is on the skin and sunlight reaches it.
Within 48 hours
Painful blisters form and turn dark and pigmented, which is why the skin must stay covered.
Days afterwards
Cornell Cooperative Extension reports lesions fading within days, though the skin stays reactive to sunlight.
Months to six years
Purple or black scars can persist; a few months is typical and six years is the outer bound.
Artsen noemen de reactie fytofotodermatitis. Verbrandingen door reuzenberenklauw lopen op tot blaarvorming en pijnlijke dermatitis, en ze volgen een vast tijdpad in plaats van willekeurig op te duiken. Houd de plek na contact 48 uur bedekt en uit de zon. Ga ook naar een arts, want vroege behandeling met een lokale corticosteroïd maakt de reactie minder heftig.
The reaction can begin as soon as 15 minutes after getting sap on your skin and can result in painful blisters that form within 48 hours and become dark and pigmented.
Over de littekens gaan de meeste vragen. NYSDEC en de staat Washington noemen allebei zes jaar als uiterste voor de paarse of zwarte plekken die achterblijven. Diezelfde dienst merkt ook op dat littekens meestal maar een paar maanden blijven, en bij één blootstelling is dat de waarschijnlijkere uitkomst. Genezen huid kan jarenlang gevoelig blijven voor zonlicht, dus die plek op je arm heeft nog lang zonnebrandcrème nodig nadat de kleur is vervaagd.
Eerste hulp na contact met sap
Je strijkt langs een gebroken stengel en het doet geen pijn. Het sap geeft geen waarschuwende steek, dus de eerste tien minuten voelen als loos alarm. Juist dat tijdvenster bepaalt hoe erg de verbranding wordt. Ga naar water en zeep en houd de huid onderweg uit de zon. Het New York State Department of Environmental Conservation zegt dat een reactie 15 minuten nadat het sap op de huid komt al kan beginnen.
Wat doe je dus als je reuzenberenklauw hebt aangeraakt? Wassen, afdekken en daarna uit het licht blijven. Eerste hulp bij reuzenberenklauw werkt omdat het sap pas verbrandt zodra er zonlicht bij komt, dus het sap er vroeg afwassen haalt de brandstof voor de reactie weg. Wacht niet tot je roodheid ziet.
Wash the skin with soap and water as soon as you can, and move out of direct sunlight. Neither one can wait.
Keep the washed area covered and away from sunlight for the next 48 hours, even on a gray day.
Take off contaminated clothing with care and wash it separately in warm water with detergent.
Get medical care if a reaction starts, because a steroid cream works best applied early.
Rinse the eyes with water, cover them or wear sunglasses and seek medical care straight away, because sap in the eyes can cause temporary or permanent blindness.
Een arts kan een corticosteroïdzalf voorschrijven, en die helpt het meest zolang de reactie nog jong is. Bij een oppervlakkige verbranding kan gewone bodylotion of aloë vera de ergste pijn wegnemen. Paarse of zwarte plekken blijven vaak achter nadat de blaren zijn genezen, en de meeste vervagen in een paar maanden.
Die plek huid blijft gevoelig, lang nadat hij er weer normaal uitziet. Overgevoeligheid voor zon kan maanden duren, soms jaren, dus smeer de plek in met zonnebrandcrème als je naar buiten gaat. Op kleding blijft ook sap achter, dus trek die uit zonder hem over schone huid te halen en was hem apart.
Verwijderen zonder het erger te maken
Hoe kom je van reuzenberenklauw af? Meestal door iemand anders in te huren. Een getrainde ploeg komt in waterdichte uitrusting, behandelt de groep voordat er zaad wordt gezet en snijdt stengels door zonder sap door de tuin te slingeren. Professionele verwijdering klinkt overdreven voor onkruid, tot je ziet wat het sap in de zon met een huid doet. Begin bij de dienst voor schadelijk onkruid van je county. Die kan je vertellen wie in de buurt een vergunning heeft om het te behandelen, en ze willen de melding toch al ontvangen.
Maai hem niet. Haal er ook geen grastrimmer doorheen. De staat Washington meldt dat maaien alleen de knopvorming stimuleert, dus een gemaaide groep komt terug met meer groeipunten dan daarvoor. Het mes verandert het sap bovendien in een nevel. Maaien is de snelste manier om van één gevaarlijke plant een gezicht vol sap en een grotere plek volgend jaar te maken.
- Extension weed specialists advise leaving control to people with training, experience and proper equipment.
- A licensed pesticide applicator can apply a systemic herbicide safely, which is what University of Maryland Extension recommends.
- Crews wear full waterproof protective gear and know how to cut without spraying sap across the work area.
- Photograph the plant from a distance and report it rather than cutting into it.
- Never mow, trim or weed-whack a patch, because mowing stimulates budding and flings sap.
- Keep children, pets and grazing animals off the patch until it has been treated.
Is de groep klein en pak je hem toch zelf aan, dan geeft Wisconsin DNR de maten voor uitgraven met een scherpe spade. Steek de wortel 2,5 tot 5 cm onder het maaiveld door, en doe dat voordat er zaad wordt gezet. Doe de bloemschermen in een zak voor het restafval in plaats van op de composthoop. De lijst met herbiciden tegen reuzenberenklauw is kort. Glyfosaat met 2,5% werkzame stof werkt als bladbespuiting of op afgesneden stengels, net als triclopyr en metsulfuron-methyl, die laatste in een dosering van 43 g per 3,8 L. Er is geen insect goedgekeurd voor biologische bestrijding van deze plant, dus er komt niets aan dat hem voor je opeet.
Ik stond een ochtend naast een afwateringssloot terwijl een ploeg een groep berenklauw wegsneed, en ik hield er geen enkele brandwond aan over. Al mijn uitrusting was geleend. Waterdichte handschoenen met een lange schacht tot voorbij de elleboog, een gelaatsscherm, lange mouwen, een lange broek en laarzen, allemaal synthetisch en waterafstotend. Dat is de lijst met persoonlijke beschermingsmiddelen voor reuzenberenklauw, en katoen staat er niet op. Een grastrimmer of bosmaaier evenmin; de richtlijn over berenklauw van New York sluit die met naam en toenaam uit.
Attempting control of giant hogweed is not recommended. This task should be left to those with training, experience, and proper equipment.
Zaadbank, wetgeving en melden
De plant bloeit één keer, zet zaad en sterft af, en juist dat zaad houdt het langer vol dan jij. NYSDEC komt uit op gemiddeld 20.000 zaden van reuzenberenklauw per plant, met uitschieters tot 100.000, terwijl de staat Washington een ruimere schatting van 1.500 tot 100.000 geeft. Wisconsin DNR noteert een kieming van meer dan 50%, dus meer dan de helft van wat op de grond belandt kan als zaailing opkomen.
Zo werkt een zaadbank in de praktijk. Zaad blijft volgens NYSDEC langer dan 5 jaar kiemkrachtig in de bodem, en in de staat Washington 7 jaar of meer. Virginia Cooperative Extension vraagt om 3 tot 5 jaar monitoren nadat de laatste plant eruit is. Haal één volwassen plant weg, loop weg, en op dezelfde plek komt de volgende lichting op.
De lente daarna zat ik gehurkt in nat grind aan de rand van een beek, en ik vond zaailingen tot op ongeveer 3 m van de plek waar de moederplant had gestaan. Daar belandt het meeste zaad. Een deel was in het water terechtgekomen, want een zaad kan wel 3 dagen blijven drijven, en de oever stroomafwaarts stond zelf ook vol met groene zaailingen.
Reuzenberenklauw geldt als federaal schadelijk onkruid onder de Plant Protection Act, dus de plant of het zaad zonder vergunning over staatsgrenzen vervoeren is in strijd met de federale wet. New York verbiedt hem onder 6 NYCRR Part 575, Wisconsin verbiedt hem volledig en Washington rekent hem tot schadelijk onkruid van klasse A onder quarantaineregel WAC 16-752. Die regels beperken het verplaatsen van de plant en het zaad, niet het aantreffen ervan in je tuin. Wel betekent het dat de juiste eerste stap is om reuzenberenklauw te melden bij de mensen die hem in kaart brengen, in plaats van hem zelf ergens naartoe te slepen.
Send clear photos of the flower, stem and foliage to your state extension service or noxious weed board. New York also runs a giant hogweed hotline on 1-845-256-3111.
Hardnekkige misverstanden
Paarse vlekken op de stengel zijn de enige betrouwbare manier om reuzenberenklauw van elke onschuldige dubbelganger te onderscheiden.
Virginia Cooperative Extension noemt die vlekken niet constant binnen de soort, dus beoordeel ook de bladinsnijding, het formaat en het aantal stralen.
Een verbranding door berenklauw gedraagt zich als elke tuinuitslag: hij verdwijnt binnen een paar dagen en laat niets achter.
Blaren kunnen binnen 48 uur ontstaan, en NYSDEC noteert littekens die tot zes jaar kunnen blijven, samen met blijvende gevoeligheid voor zon.
Een plek met berenklauw maaien of met een grastrimmer bewerken is de snelle, goedkope manier om de grond schoon te krijgen.
Maaien stimuleert alleen de knopvorming en slingert sap rond; NYSDEC noteert sap dat 0,9 tot 1,2 m ver spat wanneer planten worden gesneden.
De planten één keer uitgraven maakt een einde aan het probleem, en vanaf die dag is de grond schoon.
Zaad blijft langer dan vijf jaar kiemkrachtig in de bodem, dus Virginia Cooperative Extension adviseert de plek drie tot vijf jaar te monitoren.
Elke plek met reuzenberenklauw is een uitloper van een wilde populatie die zich daar vanzelf heeft verspreid.
Virginia Cooperative Extension stelde vast dat alle bekende populaties in Virginia bewust waren aangeplant, en de plant kwam in 1917 als sierplant naar de Verenigde Staten.
Conclusie
Ga op afstand staan en fotografeer de hele plant, dan de stengel, één blad en het bloemscherm, vanaf 3 m of meer. Meld reuzenberenklauw bij de dienst van je staat of bij de plaatselijke voorlichtingsdienst voordat je iets aanraakt. Houd mensen, huisdieren en maaiers weg van de plek tot je antwoord krijgt, en markeer de rand met lint zodat niemand er met blote armen in loopt. Regel daarna professionele verwijdering.
New York heeft een hulplijn voor berenklauw op 1-845-256-3111, en de dienst van de staat vertelt je of je foto's de echte plant laten zien. University of Maryland Extension wil scherpe foto's van bloem, stengel en blad ontvangen via haar online plantenloket. Cornell vraagt je de vindplaats vast te leggen op de kaartsite iMapInvasives, en dat kost ongeveer een minuut. Elk van die routes geldt als melding van schadelijk onkruid, en bij alle drie kijkt een deskundige naar je foto's voordat er ook maar één stengel wordt doorgesneden.
Het seizoen om reuzenberenklauw te spotten loopt van half mei tot en met juli, als de planten bloeien en ver boven alles om hen heen uitsteken. Laat het bevestigen met foto's die je naar een voorlichtingsdienst stuurt. Dring aan op bestrijding voordat de zaadschermen rijpen, want één plant kan zo'n 20.000 zaden laten vallen. Als het werk gedaan is, moet de plek nog drie tot vijf jaar in de gaten worden gehouden, de periode die Virginia Cooperative Extension noemt voordat het zaad in de bodem op is.
Eén eerlijke kanttekening. De plant zal zich naar verwachting niet vanzelf verspreiden in Virginia, dat ten zuiden ligt van het gebruikelijke Amerikaanse verspreidingsgebied in New York en Pennsylvania. Een hoog wit scherm in een warme zuidelijke tuin is veel vaker een van de dubbelgangers. Het verwijderen van reuzenberenklauw is werk voor ploegen met training en de juiste uitrusting. Herken hem en meld hem, en blijf er met je tuingereedschap vandaan.
Woordenlijst
- Furanocoumarins
- The chemical compounds in giant hogweed sap that stop skin protecting itself from ultraviolet light.
- Noxious weed
- A plant that a government has legally listed as harmful, which usually restricts moving, selling or planting it.
- Phytophotodermatitis
- A skin reaction that happens when certain plant chemicals on the skin meet sunlight, causing burning, blistering and dark marks.
- Rays
- The individual stalks that radiate from the centre of an umbel, and a countable clue for telling giant hogweed from cow parsnip.
- Root crown
- The point where the stem meets the roots, which can carry buds that resprout if it is left in the ground.
- Rosette
- The low circle of leaves a plant forms close to the ground before it sends up a tall flowering stem.
- Soil seed bank
- The store of living seed already sitting in the soil, waiting to germinate in later years.
- Umbel
- A flat-topped flower head where many small stalks spread out from one point like the spokes of an umbrella.
Externe bronnen
Veelgestelde vragen
Hoe onderscheid je gewone berenklauw van reuzenberenklauw?
Kijk naar de kenmerken van de reuzenberenklauw zelf, niet naar die van de andere plant. Holle stengels van 5 tot 10 cm dik, bladeren tot 1,5 m breed en meer dan 50 stralen per scherm verraden hem.
Kan ik reuzenberenklauw aanraken zonder me te verbranden?
Behandel elk contact als blootstelling. NYSDEC waarschuwt dat zelfs langs het blad strijken kan verbranden, terwijl Cornell zegt dat er sap uit gekneusde delen nodig is; ga dus uit van het ergste geval.
Hoe ziet uitslag door reuzenberenklauw eruit?
De huid wordt rood en jeukt, daarna ontstaan brandwondachtige plekken en grote blaren. Binnen 48 uur worden de blaren donkerder, en er kunnen paarse of zwarte littekens volgen.
Hoe lang duurt het voordat verbrandingen door reuzenberenklauw genezen?
Cornell Cooperative Extension meldt dat de plekken binnen enkele dagen vervagen. Littekens blijven meestal een paar maanden, al noteren NYSDEC en de staat Washington allebei gevallen die tot zes jaar duren.
Waarom verbrandt sap van reuzenberenklauw de huid in de zon?
Het sap bevat furanocumarines. Die beletten de huid zichzelf te beschermen tegen ultraviolet licht, waarna zonlicht fytofotodermatitis veroorzaakt: branden, blaren en donkere pigmentvlekken.
Kan sap van reuzenberenklauw blindheid veroorzaken?
Dat risico is gedocumenteerd. University of Maryland Extension, Cornell Cooperative Extension en het USDA-centrum voor invasieve soorten waarschuwen alle drie dat sap in de ogen blind kan maken.
Waar komt reuzenberenklauw het meest voor?
Hij houdt van vochtige, rijke grond in uiterwaarden, op oevers en in bermen. NYSDEC noteert hem als gevestigd in New England, de Mid-Atlantic-regio en het noordwesten.
Wat is een andere naam voor reuzenberenklauw?
Botanisch heet hij Heracleum mantegazzianum, uit de schermbloemenfamilie. Virginia Tech schaart hem samen met twee nauw verwante Euraziatische soorten die overlappen en kruisen, soms behandeld als één complex.
Moet je reuzenberenklauw zelf verwijderen?
Onkruidspecialisten van de voorlichtingsdiensten raden dat af. Virginia Cooperative Extension zegt dat bestrijding moet worden overgelaten aan mensen met training, ervaring en het juiste materieel.
Wat doodt reuzenberenklauw?
Dit zijn de methoden die werken, en volgens de voorlichtingsdiensten moeten getrainde ploegen ze uitvoeren:
- Systemisch herbicide, toegepast door een gecertificeerde toepasser, zoals glyfosaat met 2,5% werkzame stof, triclopyr of metsulfuron-methyl
- Kleine planten uitgraven met een scherpe spade en daarbij 2,5 tot 5 cm onder het maaiveld doorsteken, vóór de zaadzetting
- Bij grotere planten de wortelkroon en de wortels verwijderen, zodat de knoppen op de kroon niet opnieuw kunnen uitlopen
- De behandeling herhalen en de plek drie tot vijf jaar monitoren om de zaadbank in de bodem uit te putten